Artículos

Descordo pra ben muiñar por Bouza-Brey, Fermín Ano X Número 53 (1928); p 81

Lembranza de Añón por Otero Pedrayo, Ramón Ano X Número 53 (1928); p 82-83

Vicetto ou O romantismo por Risco, Vicente Ano X Número 53 (1928); p 83-89

Notas entomolóxicas : insectos de Galiza por Iglesias Iglesias, Luis Ano X Número 53 (1928); p 89-94

Problemas de xeografía galega : notas en col das formas de poboazón labrega : (proseguimento) por Otero Pedrayo, Ramón Ano X Número 53 (1928); p 95-100

Os homes, os feitos, as verbas por Risco, Vicente Ano X Número 53 (1928); p 100

Páginas

Año X Número 53 - 15 mayo 1928 - Copia dixital

Páginas 2 de 28

Número publicación

Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano X Número 53 - 15 maio 1928

Descargas

Va a descargar los ficheros del grupo Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano X Número 53 - 15 maio 1928 en formato PDF (versión imprimible)

Seleccione para descargar:

El documento entero (28 páginas)

Una selección Desde página hasta

Descargar

El esquema METS es un estándar para la codificación descriptiva, administrativa, estructural y de metadatos respecto a los objetos dentro de una biblioteca digital, expresado mediante el lenguaje de esquema XML del World Wide Web Consortium. El estándar se mantiene en la Red de Desarrollo y Oficina de Normas MARC de la Biblioteca del Congreso, y está siendo desarrollado como una iniciativa de la Biblioteca Digital de la Federación.

Exportar

Ano X Número 53

Título	Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano X Número 53 - 15 maio 1928
Idioma	Gallego
Notas	Reproducción electrónica. Santiago de Compostela: Biblioteca de Galicia, 2009
Tipo de publicación	Publicacións seriadas

Formatos de descarga

Exportar

Descargar en formato Linked Open Data / EDM 5.2.8

¿Quién participó?

Otero Pedrayo, Ramón

1888 - 1976

Risco, Vicente

1884 - 1963

Bouza-Brey, Fermín

1901 - 1973

Iglesias Iglesias, Luis

1895 - 1976

6b5a85a6-9a03-4e59-a2b4-2857c573b256

¿Qué otros autores fueron coetáneos?

d4aceb71-3fb0-4975-9ab5-4af83511f62b

¿En qué otras publicaciones participaron estos autores?

¿Qué materias trata?

Prensa

Ejemplares físicos

Biblioteca de Galicia	Signatura: Public. 5 — NOTAS: Anotacións manuscritas nalgunhas contracapas. Comprende: Ano X Número 53 - 15 maio 1928 Versión PDF Formato ePub

Tanto la transcripción de los textos (OCR) como la identificación de las entidades mostradas se han realizado mediante inteligencia artificial. El resultado puede contener errores acumulados en ambos procesos; conviene verificarlo contra el facsímil original. Más información[aquí].

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/11571969.xml der a cabeza e axoenllarse diante d'ela berrando: —Ai, Virxen Santísima, sálvame! A irmá de Vicetto tiña o aire das aparicións lexendares da Virxe nos casos de milagre que se refiren. Tivo Vicetto qu'erguelo do chao e levalo d'alí ó quadro, deixando desmaiada á sua irmá, pra sempre ferida de morte. «Iste acontecemento, que Vicetto puxo n'un dos seus escritos, sería en realidade, asegún algús, a historia do afusilamento do seu pai... Non podemos creer tal, mais non quita que fose ó rivés: iste feito referido por Vicetto daria pé pr'a leenda do afusilamento do suposto pirata. Vicetto emprincipiou a ser poeta ó tempo que era soldado, baixo a presión da poderosa corrente do romantismo, que barria á un tempo o antigo réxime e os remilgos clásicos. Era home fadado pr'o romantismo, e com'Almeida Garret, a quen s'asemella en mais d'un concepto, tiña poéticas visións nas longas horas de alerta, soñando agarrado ó fusil nas centinelas, maxinando *El caballero verde*, a sua primeira novela, datada en 1841, en Sobrado dos Monxes, cand'iba perseguindo unhas forzas pronunciadas, escribindo leendas e poesías, que co-il viaxaban na mochila, e que serían lidas nos corpos de garda, á luz da vela de sebo posta n'unha gran mesa coxa de castiñeiro enmourecido pol-o tempo, achegada á unha parede co cal saltado na que as somas dos circustantes deseñaría estranas pantasmas das qu'as tes tas deformadas perderíanse no favado negrecento. Era o incendio romántico á alapear nas almas, tempestade que ven da nacencia nelas d'unha nova intuición das cousas, d'unha nova luz tan crara, tan nidia, tan pura, que ó pronto cega e confunde. As pautas, as mensuras, os módulos estéticos e filosóficos do XVIII, impersoás com'os do sistema métrico decimal, perde súpeto e a un tempo vixencia e senso. Os galegos van descubrir agora que teñen unha lingua, que teñen unha historia, que teñen unha Patria, en fin... E Vicetto vai proclamar esta verdade ós catro ventos. Qu'importa logo qu'inventara moitas mintiras? No curazón de todas elas vai sempre a verdade suprema. Algús escritores, repetindose de cote os ús os outros, poñen o comenzo da renacencia galega na publicazón do *Album de la Caridad* en 1862 (1) sen decatárense de aquil *Album* foi o resume d'unha época: unha antoloxía do feito dend'o comenzo do século. Mais en realidade, quen fixo a renacencia, foi a xeración de Vicetto, a xeración romántica, a xeración dos Precursores: García Mosquera (1810-1868), X. M. Pintos (1811-1876), Pastor Díaz (1811-1863), Añón (1812-1878), X. M. Posada (1817-1886), Alberto Camiño (1821-1861), e o periodo mais aitivo da renacencia foi antre os anos 1840 e 1846, cando namentras Vicetto andaba no servizo, moitos dos outros estudaban a carreira, e en Compostela sentían aquiles xornais que xa levaban un nome ben indicante do tempo: *La Aurora de Galicia, El Porvenir de Galicia, El Idólatra de Galicia*. En 1844 publicou *El caballero verde*, (2) e emprincipiou a colaborar no famoso *Seminario pintoresco español*, ó dos deseños d'Alenza e as caricaturas d'Ortego, e en *El Museo de las familias*. No *Seminario pintoresco* publicou *La loca de Roupar*, e no *Museo, Un crimen y venganza* e *La roca sangrienta*. Poderosa pantesía e agudo romantismo, que Vicetto aportaba ás letras casteláns, ond'a sua infruenza foi ben fonda. As suas cousas pracian tamén en Galiza. Dous xornais que surtiron no Ferrol, *El Águila* e *El Ferrolano*, pedironlle que escribira n-eles. Unha das narracións, que cecais por elo lembra *O Arco de Santa-Anna* d'Almeida Garret, localizouna n'unha vella casa da rúa do Castro, e chegou tan ó fondo da i-alma da xente, que a chegaron á creer, e coma refire Fort Roldán, viñan os rapaces esculcar a negrecente fachada, desexosos de penetral-o misterio. VICTOR BASBÉN Rematou a guerra civil. Benito Vicetto pi-

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/115719622.xml mula ou taco) caso pouco frecoente, e pra xugadas de bois. A abenza acougase misturada c'o burro e c'as vacas; as veces en cortellos feitos de palitrocadas nas mesmas coadras grandes. Moitas casas ancigas teñen galiñeiros ben feitos, pequenos, aproveitando as parés ou debaixo da escaleira, coa sua porta e burato que se pecha con pedra pra dar saída ás galiñas, que en xeneral arregranse na leña do pendello, riba do carro, nas vigas da corte ou n'un recuncho da cocina ou do coarto baixo. Hai coadras que gardan a dita feitura circular que debeu ser corrente n'outrotempo. 4 CELEIROS DOS PRODOITOS DO AGRO.—Os pendellos asombran os curros, independentes riba de postes de pedra seme- TELLADO D'UN PENDELLO llando a feitura da casa ou apeados ás parés, agarimando as portas do curro, da casa e das coadras. Algús teñen a sua barra ou unha construción de madeira enreixada (comedeira) pra gardar a herba fresca que outras vegadas se pón n'una sorte de pia feita c'un anaco de caracocho. Tamén é corrente o pendello continoando o tellado da casa ou da corte. A palleira (pra herba curada e palla) acontece ser unha casiña semellante á unha corte mais de chán enxoito e millor ventilación. E mais xeneral dispór a palla en medas na eira ou no curro coma dinantes se facía tamén c'a herba. Hai en todol-os logares eiras pra disfroite de todol-os veciños que teñen obrigación de coidalas e limpalas. Moitas casas dispoñen da sua eira, ou fai iste oficio unha laxe ou penedo chao e preto da vivenda. Non se malla sinón riba de pedra; o millo ás vegadas, nas solainas. Os cabaceiros de nn, dous, tres e hastra catro tramos, cobertos de tella, algús de colmo, de pedra con ripias de madeiras, sobre postes de pedra ou menos frecoentemente de pau, inzouse nos campos dos logares ou pre to da casa, no curro, na horta ou acabalo d'un muro. Son do tipo xeneral, sinxelo, c'a sua provisión de táboas pra facer a separación dos tramos. As bodegas adoitan variedade de disposicións. Ilunas isoladas e afastadas da casa, na viña ou preto d'ela, formando coma no logar do Quintairo, un pobo sin veciños. Son istas casiñas terreas, compretas no seu tipo pois hastra teñen algunhas cocina, con lareira, pendellos acaroados, e lagar no mesmo ou n'un local dividido con pilo, tanque, e o complicado aparato de madeira (fuso, porca) e pedra, pra pisar o viño. Hoxe somentes se emprega pr'o viño branco. Outras bodegas ocupaban un pouco da pranta da casa habitación ou dispoñense en pequenos edificios (bodeguiñas, bodegotes) arredor do curro, con liestras, ou bufardas ó norte e as acostumadas portas corteladas nas mais grandes. Xa temos dito como a leña se garda nos curros baixo os pendellos, nas barras das coadras, tamén en pequenas casiñas semellantes ás coadras. Os mollos nas mesmas bodegas ou en medas ben feitas no curro baixo o pendello. Xa non quedan na parroquia sequeiros pr'as castañas. Moitos prodoitos da terra gárdanse na casa na area o millo e o centeo, as fabas, garabanzos e demais), o mais do millo c'os cabazos nos cabaceiros, nos balcós e nas eiras poñense á enxoitar coma tamén as cebolas. As patacas de gasto diario ocupan un curruncho da cocina ou da bodega. 5 LOCALES DO TRABALLO INDUSTRIAL.—Son os mesmos indicados. Os xastreiros téñense procurado algún coartiño con vidreiras e a comodidade precisa pra o seu oficio. Algún zapateiro despacha c'os parroquianos por unha ventaiña baixa. Non hai letreiros. Os carpinteiros traballan ó amparo dos alpendres propios ou alleos. Baixo eles rachan os labregos as madeiras pr'as viñas, perparan a leña pr'o inverno, fan as molla.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/11571968.xml turás do mar, coma poden ser as tromentas ou os monstros mariños. E resulta menos grande a tristeira e fermosa figura de Vicetto sen ter esa historia tráxica no fondo escuro do seu pasado. Si ó menos aquil pai houbera sido contrabandista, qu'eso ben o podía ser sen deixar de ser home de bén! E non houbera sido millor que nós fixéramos ó pai de Vicetto pirata e condanado á morte, escribindo a vida do novelista do xeito qu'il tiña gusto d'escribir? Mais sigamol-a historia. D'onde veu a tristura sombriza e carraxenta qu'apadumou a vida d'aquil misántropo idealista? Da predomiñanza do humor mouro, do fel escuro, no seu temperamento, manifesto na coor bronzina do seu rosto nobre e alteiroso? Da sua apenada vida de meniño, estreita e probe, baixo unha nai aceda e impacente? Do esmagamento dos seus soños baixo da dura realidade? Semella certo qu'a infancia de Benito Vicetto pasou sen ledicia, sen amor e sen fortuna. Semella qu'a sua nai non tivo pra il arrolos de dozura e ternura cariñenta, senón qu'o seu colo estivo pra il e pr'as fillas, fallo de quenturas, e o seu trato alporizado d'espiñas. Os fillos da viuda do xenovés viviron tiranizados pol-a sua nai, e ningunha tirania mais doorosa qu'a que ven d'onde un precura achego e agarimo. Non é miragre qu'en todos lados vira nemigos, e que fora escitado e susceptíbel, quen viveu os anos mozos n-un fogar asina enmourecido. E non é qu'aquela nai fora ruin, coma foi por exemplo a nai de Leopardi, que ll'amargou a vida inteira. Pol-a contra, a viuda do xenovés era unha d'esas heroicas nais galegas que van sacado adiante os fillos pol-o seu esforzo, cun caraute rexo e inteiro, que non herdou o fillo, mais ó mesmo tempo, co mau xenio que dá o non ter. Vicetto non pudo estudar unha carreira literaria; había ser coma tantos, na nosa Terra, un autodidacto. En 1836, tendo il catorce anos—nacera no Ferrol, o 21 de Maio de 1822—meteuno a nai no Colexio de Gardas mariñas e Pilotos do Arsenal do Ferrol, pra qu'estudara pra piloto. Iba seguir o camiño do pai. Mais nin pra iso chegaban os cartos; a vida da sua casa faguiase cada día mais dura, e Vicetto tivo que deixar os estudos pra ganar pra comer. Pra traballar aguilhado por unha nai rispita e nada gasalleira. Tristeira loita da vida, no tempo da formanza do espírito, no tempo en qu'un descobre o mundo e atópao novo e cheo d'engado e de ledo misterio. Por sorte, Vicetto era un introvertido, un ensimismado, un malencónico, e os d'iste temperamento teñen xeito mais doado de preservar-a i-alma contr'os infruxos ruís. Ademais, Vicetto tiña unha irmá que lle quería e daba agarimo. Doce amor calmo e refrixerante, de superior efecto terapéutico pr'as chagas do corazón ainda infantil. En canto tivo o tempo, Benito Vicetto sentou plaza. Era no tempo da guerra de Don Calros, da primeira, da dos sete anos. Xefes destemidos: o cura do Freixo, Guillade, Ramos, Frei Saturnino, erguían a bandeira do Rei e da relixión; partidas tan pronto armadas coma desfeitas, tiñan á xente en vilo; atrás d'elas ou co-elas, daban os seus golpes os latrafacciosos. Era tamén o tempo da Desamortización; Oseira, Celanova, San Payo, Ribas de Sil, Armenteira, Sobrado, todos aquiles poderes formidables esborrallábanse e Galiza esprimentaba o mais tremendo troque na sua vida, case sen decatárese, distraída no balbor da guerra e da política. Tod'esto pasou diante dos ollos mozos de Vicetto, d'aquela soldado. Pra perseguir os carcundas, orgaizáronse batallós francos, e n'iles foi Vicetto soldado distinguido. Entón foi cando aconteceu o suceso do afusilamento. Veleiquí com'o refire un biógrafo: "Non conservamos mais notiza d'aquil tempo, relativa ó noso ferrolán, que certo tráxico episodio en ocasión de recibir o mando d'un pelotón d'individos de tropa pra executar unha sentenza de morte contra un xefe d'una partida de facciosos. Ô sairen carlo lugar do afusilamento d'un antigo mosteiro trasformado en quartel, destacouse d'una celda imediata a irmá do poeta, outa, fermosa e pálida, d'ollos azues, vestida de branco e cun ramo de fro les na destra; e aquela aparición diante d'un condanado, que tamén era mozo e deixaba muller e un neno recén nado, fixéronlle per-

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/115719610.xml deu a licencia e tornou pr'o Ferrol. Embarcou n'un porto do Cantábrico e asegún Fort Roldán coñeceu na travesía a Cristina, un dos seus tipos de muller; mais deixouna na Cruña. Chegado ó Ferrol, desanimase ó atopar o Arsenal na mais fonda decadencia, Ferrol, ademais, na primeira mitade do século pasado era un pobo tristeiro e abatido, ond'os soños de Víctor Basbén ibanse esvair no vivir langoroso. Mais veleiqui que n'aquil ano de 1845, pol-o mes de Setembro, unha tropa de cómicos ven ó vello teatro da rúa de San Bernardo, ant'a Intendenza e as casas de Queipo, e Vicetto ofércelle *El arquero y el Rey*. A peza fixose, e Vicetto tomou parte na representazón. O trunfo foi cramoroso: Don Leandro de Saralegui fixolle unhas décimas, e Don J. Evaristo del Pozo un soneto, e as dúas composiciós foron imprentadas, e botáronllas no teatro, e os ademiradores figuéronlle o presente d'unha coroa de prata. Que mais iba pidir un autor de vintetrés anos? A vida arredaba as mouras cortinas pra l'amostral-o camiño da gloria cuio culpado tempo destacaba n-un ceo d'alegria... De cote rompimentos e bambalinas, mais... (1) Non rematara o ano cando marchou pra Madrí ingresar no Real Corpo d'Alabardeiros. Aló segueu escribindo nos xornais, no *Seminario pintoresco* principalmente. Estaba na sua forza o romantismo, e Vicetto, hiper-romántico, debía trunfar. Escrebeu d'aquela: *Macias el enamorado*, *La infancia de Mesía*, *La corona de fuego*, *La Torre de Hércules*, *La ciudad de Tuy*, *El Salto de Santiago*. Ademais, recolleu as *Crónicas de Galicia*. Cecais é eiquí onde debemos pôr o episodio de Víctor Basbén, aquil rapaz de 22 anos, outo, solto e xentil, de cabelos e ollos negros, e de cutis bronceado com'as nubes do Tambre nos bretemosos seráns d'outono... co seu chapeu de palla fina, a sua cravata de seda negra cuías puntas tendía car'os hombreiros co-a *nouchalance* de Lord Byron e o seu gabán escuro abrochado ata o colo qu'era de terciopelo negro». Vicetto atopou aquil seu propio pantasma nos montes da Tieira, nas ruínas da torre de Mesía, na de Pambre, na d'Altamira, nos castelos de Monforte, Monterrey, Aldapena, Alemparte, Celme, Villalba, a Frouseira, pois Víctor Basbén quería ver toda Galiza pra cantal-a sua historia inorada. Algo do que poidéramos chamar *teoría da historia*, de Vicetto, ven a estar indicada no Víctor Basbén (1) singularmente na balada *Hiar-Treva*. *Hiar-Treva* é nada menos que un mito inventado de súpeto por Vicetto: A *brétoma* cubría toda a nosa Terra, onde moraban cinco tribus: os Obres, pescadores, os Ambres, pegoreiros, os Troves, labregos, os Ebres e os Trevos, cazadores. Unha profecía das *oras* (fadas) prometía unha traguida por unha nena. Os patriarcas querían cada un qu'a nena nacera na sua tribu. A muller do patriarca dos Obres tivo cinco fillos. Barall, Sill, III, Ti e Fi. A do dos Ambres, catro: Cam, Lam, Pam e Tam. A dos Troves, tres: Les, Lan e Mon. A dos Ebres, dous: Bo e Cece. A dos Trevas, chamada Breamo pariu una nena, e as ouras ó vela, berraron: — Hiar! Hiar! que na lingua primitiva sinifica: Luz! luz! E fuxiu a brétema. Morreron os patriarcas e as suas mulleres, non sendo Piadela, a muller do patriarca dos Ebres. Os cinco Obres, os catro Ambres, os tres Troves e os dous Ebres, todos querían a Hiar-Treva, mais ela non escolleu mais que a Fiobre, e do seu casamento veñen os Obre Treva, Arrotrebas ou Artabros, primeiros poboadores de Galiza. Semella obra d'un tolo, mais d'un tolo con grandeza, e que sabe apuntar carlo zenit. Non ten o senso fondo dos mitos verdadeiros, mais segue o procedemento de personificación dos accidentes xeográficos, dos pobos e das tribus tan adoito empregado nas mitoloxías. É o procedemento dos primeiros capitos da *Historia de Galicia*. Uns cantos anos mais andados, Pondal imitaráio con mais fondo e discipriñado xenio: tamén il 1) *El arquero y el rey* publicouse en Madri, en 1848, adicado a D. Saturnino Calderón y Collantes, en plaquette en follo de 16 páxs. É un drama en tres actos e en verso. 1) Publicouse dúas edizós: *Víctor Basbén*, Cruña, en cas de Castor Míguez, 1890, e *Amores del Conde de Basbén*, Cruña, 1874. Unha tercetra principiou no tomo III da *Revista Gallega*.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/115719617.xml NOS (Vigo; pouco abondoso), A. pomonae, Fabr. (Celanova; abondoso), A. tubiferum, Gyll. (Vigo; pouco abondoso), A. tamarisci, Gyll. (Vigo; pouco abondoso), A. variegatum, Wenck (Vigo; abondoso), A. squamigerum, du Val (Ribadavia; pouco abondoso), A. difficile, Herbst. (Sant-lago; pouco abondoso), A. nigritarse, Kirby (Sant-lago; pouco abondoso), A. simum, Germ. (Celanova; pouco abondoso), A. ervi, Kirby (Celanova; pouco abondoso), A. aeneum, Fabr. (Vigo; pouco abondoso), A. malvum, Fabr. (Ribadavia; abondoso), A. fagi, L. (Celanova; pouco abondoso), A. frumentarium, L. (Vigo; pouco abondoso), A. cineraceum (Vigo; abondoso), A. argentatum, Gerst. (Sant-lago; pouco abondoso), A. arrogans (Vigo; pouco abondoso), A. neglectum, Gyll. (Celanova; pouco abondoso), A. vorax, Herbst. (Celanova; pouco abondoso), Thylacites fritillum, Pauz. (Sant-lago; pouco abondoso), Cuerhinus plagintus (Vigo; abondoso), C. dispar (Vigo, Celanova; abondoso), Brachyderes lusitanicus, Fabr. (Vigo, Sant-lago, Celanova; abondoso), Sitones regensteineusis, Herbst. (Vigo; pouco abondoso), S. Waterhousei, Walt. (Vigo, Celanova; pouco abondoso), S. crinitus, Herbst. (Celanova; pouco abondoso), S. tibialis, Herbst. (Vigo; pouco abondoso), S. lineatus, L. (Vigo, Sant-lago, Celanova; abondoso), S. cinnamomeum (Vigo; abondoso), S. callosus callosus (Vigo; pouco abondoso), S. languidus (Vigo; pouco abondoso), S. gemellatus, Gyll. (Vigo; pouco abondoso), S. flavescens, Marsch. (Vigo; abondoso), S. griseus, Fabr. (Vigo, Sant-lago; abondoso), Cleonus morbillosus, Fabr. (Vigo; pouco abondoso), C. graminicus, Panz. (Vigo; pouco abondoso), C. cinereus, Schrk. (Vigo; pouco abondoso), C. piger (Vigo; pouco abondoso), Hylobius abietis, L. (Vigo, Sant-lago; abondoso), Hypera tessellata, Herbst. (Celanova; pouco abondoso), Otiorrhynchus fulvipes, Gyll. var. alpinus, Richt. (Laxe; abondoso), Lixus spartii, Oliv. (Vigo; pouco abondoso), L. anguinus, L. (Vigo; pouco abondoso), L. cylindricus, Fabr. (Celanova; pouco abondoso), Larinus turbinatus, Gyll. (Celanova; pouco abondoso), Pissodes pini, L. (Vigo; abondoso), P. notatus, Fabr. (Sant-lago; pouco abondoso). Anthonomus druparium, L. (Celanova; pouco abondoso), A. rufus, Gyll. (Celanova, Sant-lago; abondoso), Baloninus eleptas, Gyll. (Vigo, Celanova; pouco abondoso), Pachytychius sparsutus, Oliv. (Vigo; abondoso), Orchestes pilosus, Fabr. (Vigo; pouco abondoso), O. loniceras, Herbst. (Ribadavia; pouco abondoso), Cryptorynchus lapathi, L. (Vigo; pouco abondoso), Centorrhynchus radula, Gyll. (Celanova; abondoso), Cionus alanda, Fabr. (Vigo; abondoso), C. Schönherri, Bris. (Vigo; abondoso), Calandra granaria, L. (Vigo; abondoso), C. orizae, L. (Vigo, Celanova; abondoso), Sphenophorus picens, Pall. (Vigo, Ribadavia; pouco abondoso), S. meridionalis, Gyll. (Sant-lago; abondoso), S. mutilatus, Laich. (Vigo; pouco abondoso), S. abbreviatus, Fabr. (Vigo, Celanova; pouco abondoso), S. opacus (Vigo; pouco abondoso), Dorytomus taeniatus, Fabr. (Vigo; pouco abondoso), Baris nitens, Fabr. (Vigo; pouco abondoso), B. cuprirostris, Fabr. (Vigo; abondoso), Dryophthorus lymexylon, Schönh. (Celanova; pouco abondoso). Todos istes insectos pertencentes à familia Curculiónidos son coñecidos na Galiza pol-o nome de gurgullos anque algúns como Cneorhinus dispar ten o nome particular de pedrolo que lle dan na bisbarra do Ribeiro moi coñecido pol-o mal que fan nos viñedos. Todos iles son moi perxudiciais á agricultura pois son fitófagos e non hai parte dos vexetales que se vexa ceibe dos seus ataques xa que en estado de larva ou adulto nutrense das follas, dos tallos, das raices ou dos froitos das plantas. Teñen todos unha fisonomía particular que os fai facilmente recoñecibels pol-a prolongazón do rostro en trompa mais ou menos longa en cuio extremo insertanse os órganos bucales e pol-as suas antenas acodadas. O número de especies que comprende a familia é inmenso pois soio na mosa Península hai citados uns 1.300. Familia CERAMBÍCIDOS. — Spondyles bupestroides, L. (Sant-lago, Vigo, Celanova; abondoso), Prionus coriarius, L. (Vigo, Celanova; pouco abondoso), Cerambyx scopol, Laich. (Vigo, Celanova, Ribadavia; abondoso), C. miles, Bon. (Vigo; abondoso), C. velutinus, Brullé (Vigo, Celanova; abondoso).

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/115719618.xml NOS doso). C. cerdo, L. (Vigo, Celanova; abundoso). C. sanguinolenta, L. (Vigo; poco abundoso). Aromia moschata, L. var. ambrosiaca, Stev. (Vigo; poco abundoso). Hylotrupes bajulus, L. (Vigo, Sant-Iago; abundoso). Criocephalus rusticus, L. (Vigo; abundoso). Plagionotus arcuatus, L. (Sant-Iago; poco abundoso). Xilotrechus arvicola, Oliv. (Vigo; abundoso). X. antiope, Zett. (Celanova; abundoso). Clytanthus pilosus, Forst. (Vigo; abundoso). C. trifasciatus, Fabr. (Vigo, Celanova; abundoso). C. trifasciatus, Fabr. var. ferrugineus, Müls. (Celanova; poco abundoso). C. grablomaculatus (Vigo; abundoso). Gracilia minuta, F. (Celanova; poco abundoso). Septídea brevipennis, Müls. (Celanova; poco abundoso). Callimus angularis, Schrk. (Ribadavia; poco abundoso). Stenopterus rufus, L. (Celanova; abundoso). Haplocnemia nebulosa, Fabr. (Vigo; poco abundoso). Olerea oculata, L. (Vigo; poco abundoso). Phytoecia coerulescens, Scop. (Celanova; abundoso). Rhagium bifasciatum (Celanova; poco abundoso). Leptura (Strangalia) attenuata, L. (Vigo; poco abundoso). L. (S.) bifasciata, Müls. (Celanova; abundoso). L. (S.) melanura, L. (Celanova; abundoso). L. (S.) maculata, Poda (Celanova; abundoso). L. stragulata, Germ. (Sant-Iago, Vigo; poco abundoso). L. Fontenayi, Müls. (Vigo; poco abundoso). L. Fontenayi, Müls. var. erithrodera, Chob. (Vigo, Celanova; poco abundoso). L. fulva, de Geer (Celanova; abundoso). L. (Vadonia) livida, Fabr. (Celanova; poco abundoso). Phymatodes testaceum, L. (Celanova, Vilanova; poco abundoso). Poecilium alni, L. (Celanova; poco abundoso). Familia CRISOMÉLIDOS.—Ulema cyanella, L. (Sant-Iago, Celanova; poco abundoso). Crioceris asparagi, L. var. campestris, L. (Vigo, Celanova; abundoso). Clytra lusitanica, Germ. (Celanova; abundoso). C. laeviuscula, Ratz. (Celanova; poco abundoso). C. pulescens, Duf. (Celanova; poco abundoso). Cryptocephalus sericeus, L. (Celanova; poco abundoso). C. villatus, Fabr. (Celanova; poco abundoso). C. sexpustulatus, Rossi. (Vigo; poco abundoso). Timarcha coriaria, Fabr. (Sant-Iago; abundoso). T. sanguinolenta (Celanova; poco abundoso). Chrysomella americana, L. (Cesures; abundoso). Familia COCCINELIDOS.—Idalia bipunctata, L. (Celanova; poco abundoso). Coccinella septempunctata, L. (Vigo, Sant-Iago, Celanova; abundoso). Thea vigintiduopunctata, L. (Celanova; poco abundoso). Exochomus quadripustulatus, L. (Celanova; poco abundoso). Novius cardinalis (Pontevedra; abundoso). Todos los coccinélidos, más preferentemente os do xénero coccinella son coñecidos na nosa rexión co nome de xuaniñas ou maruxiñas sendo frecuente ver os nenos xogar con elas facendoas pasear pol-a palma da mau en espreita de que abran as ás ó cual parece que as invitan coa coñecida cántiga: Maruxiña voa, voa que ch'ei dar pan e cebola. Son moi útiles á agricultura pol-o gran número de insectos parásitos das prantas, que destruen, especialmente pulgós, tendo sido utilizadas algunhas de elas como o Novius cardinalis pra combatir as plagas da Iceria purchasi (cochinilla acanalada) que ameazaban aniquilar as plantacións de laranxeiros de California. LUÍS IGLESIAS Suscribase a "A NOSA TERRA" Idearium das Irmandades da Fala

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/115719611.xml NÓS ha trocar en persoaxes ós ríos, os montes, os vals; persoificacións d'iste xeito son o esforzado Cou-d'Indo, o moreno Ourens, o bardo Gundar, o guerreiro Gundariz, Brandomil o valente, Ousinde a doce rapariga xen til, Maroñas virxen intrépida, Margaride, Maymendos, a fada Baltar, e tantas outras, verdadeiras esculturas de brétema que nos versos do Bardo tran á nós un mundo mítico e lonxano, sen que ninguén faga espavento coma diante da mitoloxía un pouco infantil de Vicetto. Tocantes á Víctor Basbén, é o mesmo Vicetto. Víctor Basbén quixo ser unha novela autobiográfica, anque d'unha historicidade semellante á de Hiar-Treva. Coma dí Murguia, Víctor Basbén non é o que Vicetto foi, senón o que il quixera ter sido. E mais así e todo, a viuda do xeneral R. imitante ó retrato da Duquesa d'Oxford, de Van Dyck, co-aquiles ollos humanamente divinitzados e aquela transparencia de cutis no que se vé circular o sangue com'un vapor d'ouro enroxecido pol-o lume, e que deixou os seus dous amantes, o Duque de Abra e o coronel Cer, por Víctor Basbén, eisisteu e amou a Vicetto. E Murguía dí que as iniciás todas do libro responden á nomes verdadeiros, e que hai ali apelidos ós que se lle poden por doadamente as silabas que lle fallan... Mais os escritores galegos d'aquil tempo, e ainda os do presente, son tan demais asisados e discretos, que endexamais se consideran con dereito a «levantar aquellos velos y hablar de tales cosas» co qué, quedámonos sen saber nunca a vida dos nosos literatos, coma non seña aquelo de «cursó con aprovechamiento las asignaturas del bachillerato en el Instituto de...» E coma Vicetto non cursou nada... En troques, no Víctor Basbén enteirámonos das lecturas mais prezadas de Vicetto: Shakespeare, Schiller, Walter Scott, Fenimore Cooper, Chateaubriand, Lamartine, «eminencias nacionales» a eito, conforme caían nas maus. A mención de Fenimore Cooper é unha proba de que dí a verdade. A lista logo remata, mais non hai n-ela un clásico. O auténtico Víctor Basbén era inteiramente romántico, mais non morreu de paixón, coma da novela—o Werther galego—senón que o amor a Galiza salvouno, e viveu pra escribir e mitifical-a sua historia. En 1850, cumpríu de todo o servizo militar e retirouse, e fixérono cabaleiro da Orde de Carlos III e furriel do presidio de Sevilla. Sevilla pasmou a Vicetto é metéuselle no curazón. Tamén Faraldo sentira tan fondo o engado d'Andalucía que sucumbiu a il. Pásall'isto moito os fillos das terras de brétema: Goethe, Byron, Ibsen, e cecais os deuses olímpicos deben ó sol de Grecia moito do seu inespricabele prestixio... Mais no caso de Faraldo, él foi o engado das terras solares, ou non sería mais ben o desengano de ter nado antes de tempo? O probe Faraldo habia entón seis anos que vira perderse unha ocasiód d'escomezal-a Grande Obra... Vicetto prefireu Sevilla ó Ferrol pra patria sua, posto qu'en Sevilla, dicia, emprincipiou a sentir e a querer. A querer, sendo ben mal pagado, pois unha muller sen curazón e sen honra fíxolle pasal-as penas do inferno (1) namentras il maxinaba a figura idealizada de Ildara de Los Hidalgos de Monforte, e a lembranza d'aquiles doores ende-xamais s'arredou d'il, e botou fel no seu concepto das mulleres. E veleiquí dúas mostras da contradizón romántica do ideal e o real, qu'atromentara a Fichte e a Novalis, e á Goethe de Werther. Vicetto manifestaba no concepto da muller e do amor, na Ildara e na Maret de los Hidalgos de Monforte, e no outro amor, no sentirese sevillano, cando a saudade da sua terra ll'andaba adentro, pulsando as cordas dos nervos. Ai, ríos e fonterras verdecentes! Ai, orballciras miudas! Ai, camiñiños da aldeia! Ai, todo o que fai chorar sen un saber porqué! Recordos qu'un leva esquecidos e que son os que mais mandan... O furriel de Sevilla fixo unha escapada ó Ferrol en 1851 e o día 21 de Maio, en Pontedeume, comprometeuse a escribil-a Historia de Galiza. Voltou ó seu emprego, e escribeu nos xornais de Sevilla: La Aurora, El Telégrafo, El Eco de la Juventud. E falaba de cote de Galiza, da sua xente, da sua historia, o curazón ferido de lembranzas da Pátrea. (1) Referencia de Murguía nos Precursores.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/115719612.xml que coidaba despreciar... Qu'a Patrea non s'arrinca do peito com'algús pensan, dino to-dol-os eixempros: Ibsen, Joyce, Valle-Inclán... Quén sabe que calada morriña non rillaria en silencio o corazón de Faraldo! Mais hai vegadas en qu'un non quer dal o brazo a torcer. En Sevilla imprentáronse *Los Hidalgos de Monforte*, en 1851 (1). Da sinificación d'esta novela, é pouco canto se diga. Verdadeiro poema heróico, ten o ritmo violento e mozo d'unha cabalgada guerreira pol-o vale lon-gal, con meles d'amores e terrores de sangue. Coma nos poemas clásicos, cada persoaxe ten a sua novela, e as cabaleirescas aventuras de cada un dos doce fidalgos, aseméllanse ás dos *ronins* do xaponés Tamenaga Shunshui. Anaco da epopeya galega que non pode ser esquecido. Qu'importa que non seña certo? A verdade poética é, dend'o punto de vista vital, superior á verdade histórica, e a leenda ten unha verdade simbólica, unha verdade ideal. A outra verdade é só para sabela; esta é pra vivila. Nos *Hidalgos de Monforte*, Vicetto recreou a leenda de Pero Pardo de Cela, e deixou á Galiza un lema: *Deus fratresque Galaciae*. A sinificación galeguista dos *Hidalgos* souperona ver os contrarios, coma Sánchez Moguiel e Leopoldo Pedreira (2). Os nemigos son ás vegadas os que descubren as nosas millores calidades. Vicetto deu figura poética ó galeguismo, e a simbólica da renacencia galega arrinca d'il. Pouco importa qu'a crítica histórica queira —sen conseguilo, pol-o demais, xa que a personalidade de Pardo é ainda e ha ser un misteiro—tirar ó Mariscal a sua croa de mártir e de heroe; o istinto vital de Galiza ha seguir de cote o soño de Vicetto, mais verdadeiro sempre qu'a mesma historia, e o qu'o queira desmintir, é por elo impio e perverso, xa qu'estima mais a sua cativa groriola d'erudito, qu'a tradición e o instinto de conservación da sua Patrea. En 1852, e coa impresión da leitura da novela cume de Vicetto, Don Ramón Rúa Figueroa adicoulle unha poesía tidoada *Nostalgia* —verba que traduz un dos matices da Saudade, nome da doenza que sofreu Petrarca en Avignon—e ó adicarlla, pregáballe de voltar á Terra-Nai. N-efeito, volveu, e de 1853 a 1856 morou na Cruña. Pedira ó traslado, e foi mayor do presidio da capital de Galiza. Benito Vicetto foi entón moi ben recibido na boa sociedade da Cruña, onde d'aquela brillaba o prestixio da soada Xuana de Vega, Condesad'Espoz y Mina, coa aureola que lle daba ó ter sido Aia da Raíña e da Infanta Duquesa de Montpensier —que no seu paso pol-a Cruña encheraa de garimosas atencións—a sua influencia política e amizade con Mendizabal, Gil de la Cuadra, e todol-os prohomes do progresismo; e as suas moitas caridás e fundacións benéficas. A ela adicou Vicetto a novela *Rojin Rojal* (1) unha das obras d'iste tempo e das mais coñecidas. Outras foron: *Diario de un calavera*, *Poesías* (2) e a segunda edición de *Los Hidalgos de Monforte*. Foi esta edición da gran novela a que mais fixe pol-a sua sona. D'ela escribiron Rua Figueroa, Murguía en *El Correo Universal* de Madrid, Puente y Brañas, Saralegui, Nombela, Bousingault... Foi d'aquela cando se coñeceron il e mais Murguía. A *Gaceta* reproducira o artigo de Murguía en *El Correo Universal*, e na *Gaceta* lecuno Vicetto; non sabía quen era o autor, mais atopou a lirma en *La Iberia*, e tomouno por un político. Vicetto dirixia entón *El Clamor de Galicia*, na Cruña, xornal onde s'inizaba ó rexionalismo, seguindo o camiño (1) Novela histórico-cabaleiresca do século XI, que se desenvolve na bisbarra de Pontevedra, con certos anacronismos. Tivo dous edicións: Cruña 1855 e Madrid 1857. D. Segismundo García Castro fixo un poema tidoado *Rojin Rojal*, adicado á Vicetto e publicado na *Revista Gallega*. (2) Cruña, 1850. Vicetto era un dos millores poetas do seu tempo. Os seus versos están cheos de verdadeiro sentimento, con expresión doada e xusta.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/11571966.xml LEMBRANZA DE AÑÓN Ibámos por devesas e silveiras, moras buscando e niños de merlos, estorniños, rulas, vichelocrégos, carniceiras. Coma Curros gardaba Añón na invernia do seu destino unha rechoucheante Primaveira, agromada entrás néboas da beiramar. Por baixo da arquiteitura académica da égloga, «Recordos da infancia» latexan horas vibradoiras, horas de neno sumerxido no feitizo resoante pol-as carballeiras, pol-as penedías, da terra labrega e marifeira. A onda estoupa na loira cunchada praia, e os piñeiros levan ó seu son hastra o soar algairento das escascas. Brancas velas en demanda de Muros, o caviloso Louro, e por fora, o centilear infindo da mar. En toda obra d'esquirtor galego dormen longas horas de nenez, cheas de espranza, insoas de refuxio. Inmorredoira reserva vital apenas sentida pol-os nados n'outros cháns. Optimismo da infancia, irmán do eterno optimismo da raza. N'hai literatura que como a nosa teña tal fartura de natureza, nova e cambeante, tantos ollos de neno, fondos, maravillados, ó largo do decorrer dos versos ou das prosas. Paralelamente ó verso bárdico. «Os tempos son chegados» dixo Añón: — «O tempo s'apresura—Querida patrea, escoita—Ise xemido rouco que racha o aire ván». Chegaba unha realidade pol-o d'entón, redentora. Añón no seu cerne vate da Terra cantou o progreso. Viña pra esparexar a morna pri guiza anterga. Inda deitaban por riba do verdecer dos liños, sombras abafantes de estruituras noxentas. Contra elas dábase o peito ás tiros e pol-as novas luzadas sofriánse ledamente a fame e a morriña lonxe do lar. Un mesmo cantar, en variados tonos, decorre dend'os Precursores á Cabanillas, e Taibo. Europa ten chamado de moitos xeitos ás nosas portas, e sempre os poetas souperon responder. Ben saben que as almas dos pobos morren, isoladas. E que a lingua precisa alimentarse de novos horizontes. Por algo os nosos poetas foron todos liberaes pra ser dos bós e xenerosos compre unha grande emoción de Humanidade. O Patriarca. A sua dinidade raiolaba d'amor os pobos e á liberdade. Quixera en lingua galega cantar o «Himno dos Pobos». Como tantas fidalgas testas do dazanove ergueu a sua, outiva e romántica, contra as nemigas nordestas. Gostaba de apalpar no corpo canso d'emigrado un esprito ceibe. Asina rúbia as costas do Porto falando da patria e do porvir con Antolín Faraldo e Romero Ortiz. Mocedade. Ledicia da serán portuguesa, esmaltada de doces froitos, cruzada de saudades, percorrida pol-a febre inqueda dos estudantes. O batelar das torres de Compostela nos ouvidos c'as pechas horas das crases do Seminario e a lembranza dos xornais literarios que xurdían contra tanta tradición acugulada. A cospirata. O tráxico ecoar dos afusilamentos. Fondas e longas seráns da emigración feitas de desesperos e de ancias: de coller unha pistola ou de trazar versos. Ben se decataba Añón como eran escoitados. Os poetas, d'aquela, sabían guial-a xente. E il podía cantar nas dúas falas irmáns. Nin Añón nin Curros disfroitaron d'un pazo aldeán pra soñar vivindo. Foi a mesma a grande door de Lamas, labrego espatriado na capidal da provincia. Da noxo cavilar en tanto maorazgo e señorote de vivir por co. Mais ditoso Pondal sentiu decorrer as estacids dend'as fiestras da sua casa galega e uvo tempo pra coller a fonda poesía da raza. Outra door. Añón botado de Portugal sentíuse dobremente espatriado. Todo o seu vivir foi d'un emigrado. Galiza dentro e lonxe. En Andalucía fartouse e foille boa pr'o corpo a grande sesta de sol e torrón labrego. Empregado en Madri. As oficinas abríanse as tres da tarde, traballase con lús ás ordres

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/11571967.xml NÓS de xefes que figuraban coroneles do norte. Logo a noite bohemia, a meia redacción e o pensamento sempre voando por riba do Guadarrama e da planura marela hastra o consolo dos primeiros vals galegos. Soio estivo n'eles curtas tempadas. O fadigado pelengrino da Europa non atopou un consolo no seo da terra-nai. «Adiós frondosos bosques, adiós frolidos [prados,] onde en ditosos días corrín e rebuldei! sereas, craras rías, outeiros perfumados, collede meus sospiros de bágoas salpicadas ¡Lonxe de vos eu morro! ¡Sin vos vivir non [sei!] O Patriarca, de certo, II, fidalgo, forte, bulreiro, ó cabo do ben e do mal, vai levan- do da man a Curros ó largo das tríadas de «tres fios» do «Sainete». Grande vello de coroa, monteira e caxato «cos seus grandes ollos d'águia—d'un criticismo infinito». Incomparable visión do poeta romántico que armado da lira vai franqueando c'a autoridade da Morte e da Poesia, as portas mais pechadas. Añón o capitán da Estadea inda non rematou a sua pelerinaxe. Ó son do «¡Racataprán!» cruza a noite espectral envexando o descanso de Curros. ¿Non é tempo, galegos, de que acougue n'unha coba galega, o corpo do vello capitán da Estadea? Xa que non tivo eiquí o seu derradeiro leito será impiedoso non atoparlle un copelo de terra ó poeta morto no Hospital lonxano. RAMÓN OTERO PEDRAYO VICETTO OU O ROMANTISMO I NACENCIA A fins do século XVIII, tempo das derradeiras aventuras de mar, aportou á terra de Galiza, traguido se cadra do vezo que outrora trouxera á tantos seus compatrianos, xa dend'o tempo de Gelmires, un arriscado mercante xenovés, capitán d'una goleta italiana. Pousou na ría d'Arousa, foi navieiro e armador, casou c'una viguesa, morreulle a muller, volveu casar c'una ferrolán, e por fin morreu deixándoa con fillos e sen cartos. (1) Chamábase Benito Vicetto, e o misterio qu'asombra a sua vida aínda se non esparceu, antes ben a leenda viulle apór tráxicos adubios. Murguía diz, nos Precurse res, que era contrabandista. E alguén chegou a pen- sar que foi pirata e que morreu afusilado e qu'a traxedia da sua morte foi a que dei- xou pra sempre un lixo de tristura na fronte cavilosa do seu fillo. Ás veces é millor que non seipamos o que non sabemos da vida dos nosos grandes ho- mes, non porque ó meu ver o ter sido pirata o pai de Vicetto poidera infamar a lembran- za do Precursor. Ó rivés: de primeiras, qu'eu coido qu'o pai de Vicetto foi un home honrado que endexamais fixo mal á ninguén; e asina, á falsa acusación de pirateiría dalle unha aureola romántica que non tiña con seguranza na realidade da vida. O roman- tismo prestixiou os bandidos, con Schiller, pol-o que teñen de forza da natureza e pol-o que teñen de revolta contra unha sociedade que en bó dereito, enantes de punilos teria que se xustificar ela primeiro; e á mais d'esto, no pirata—lembrai a Byron, lembrai a Espronceda—importa mais o que hai de coraxe que o que hai de violación das le humáns. Os piratas eran un dos perigos na

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/115719624.xml NÓS 160 pedra fina labourada nos angulos. Capela de faciana linda, porta encoadrada en pilastras, bandas de roseiras, frontón triangular rematado pol-a pequena espadana e acougando a fiestra da triboa e a pedra d'armas. Nave treiteada de madeiras, n'outrora taraceadas, coro coberto por fermosa linterna de limpa canteiría. A faciana da casa olla pr'o Norte. Tres grandes salas, a maor a da esquina boura. As coadras e a tulla ocupan os baixos, empedreados, con grandes portas baixo as seis arcadas semicirculares que sosteñen a solaina do Norte. O desfeito do pazo apenas deixa sospeitar un pouco da sua antiga fermosura gabada pol'a tradiceón. Os outros pazos son tamen reutangulares, sin azas, con solainas ó sul e os elementos labregos ó Norte (páteo, c'os pendellos e demais cos-). S. W. compretanse con outras habitacións e teñen fiestras con montante e poyo nos espes os muros comunicándose entre elas por portas baixas con follas de fermosa laboura coartelada en resaltes. A grande sala domi na os ourizontes do Poente pol-o balcón de ferros traballados, e grandes lousas, sosteñi das por unha piña de pedras de preciosa la truciós). Dous ou tres divididos entre fami lias labregas teñen perdido a sua individualidade. Mais o estudo do pazo non é propio d'iste logar. Damos por rematado iste traba liño adicado ó nosso Seminario d'Estudos Galegos, con mentes de estendelo a outras parroquias si Deus da tempo e axuda. R. OTERO PEDRAYO OS HOMES, OS FEITOS, AS VERBAS A TOLA DE SOBRÁN, por F. Porto Rey, A Cruña, NÓS, 1927. Editorial NÓS, cuio labor é verdadeiramente formidábel, e a quen as letras galegas son deudoras d'un tremendo esforzo, botou ó mercado esta fermosa comedia, estrenada hai tempo pol-o cadro de declamazón da Irmandade da Fala da Cruña. Debe mos a F. Porto Rey unha novela, que é mais ben un conto longo: Fermosinda, que ten un engado inxenuo e unha delicada beleza. A tola de Sobrán non val o que Fermosinda, mais non deixa emporiso de ser unha xeitosa comedia, dina de figurar antr'as boas do teatro galego. S. N. Imp. NÓS. Real 36-1.º A CRUÑA

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/115719621.xml B. As construcións adxetivas á casa labrega. 1 O CURRO.—Reviste moitas formas sendo o dianteiro pechado por muros o mais xeral, defendido por parras e arrodeiado por outras construcións (forno, bodega lagar, cortes, cortellos, pendellos, etc). O curro traseiro e menos xeral e cuáseque sempre privado de comunicación directa á casa. En moitas casas terreas figura un reutangulo apegado ó da casa; en algunhas arrodeia a habitación e non poucas veces confúndese c'a horta. Nos lugares bastos de casas é corrente o curro interior común a varias vivendas, cinguido pol-os balcóns, con grande portal de carro e portas da mesma cabida pr'o servizo das cortes de debaixo das casas. Non son raros os curros independentes en combinación c'as outras construcións. O curro ten tanta importancia coma a casa nas ricas que precisan de carro e de vagantío pra darlle a volta sin sair ó camino. 2 A IAUGA.—A mais da fonte, con tan que ou non do logar, moitas casas teñen auga de seu no curro, na horta ou n'un terreo non alonxado. Algús lugares non teñen sinón a fonte comunal. Ter auga propia é unha das arelas das familias. Xa temos dito a dificuldade das augas n'ista parroquia. Son contadas as casas con tanque; moitas gastan a auga pr'as angeiras e lavan a roupa nos puzos das nabeiras en casas ben afastadas. D'algús anos a ista parte sintese ó intrés por dotar ós lugares de boas fontes d'aproveitamento veciñal. 3 AS CORTES.—Representan en menor escada a feitura das casas antergas. Sempre estradas (de estrume, palla, fentos, asegún as necesidás), baixas, de piso fondo e alumedas por bufardas. As millores cóbrense de barras pra herba, palla e leña. Dispoñense baixo da casa, arredor do curro ou fora d'il. As fiestras e bufardas franqueanse pol-o regular ó aire norte pra refrescare o gando nas noites de verán. Gárdase n'elas o carro cando non hai bó pendello; algunhas son as vellas porcións turreas da casa. Pr'os porcos reservanse os cortellos mais escuros, baixos e abrigados; a millor acostuma a ser pra

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/115719614.xml guindado con forza pol-o burato anal, pode protexer unha retirada oportuna decidir deseguida unha situación indecisa e arredar un nemigo co cual non sexa prudente medir as forzas. Son istes insectos uns escelentes auxiliares do agricultor: nas suas xeiras nocturnas pol-os eidos precurados destruen grandes cantidades de caracoles, lesmes, larvas e vermes de insectos perxudiciais sin que lles metan medo nin o líquido viscoso dos primeiros nin as fortes mandíbulas e os pelos urticantes que arman a cabeza ou ourizan o corpo dos derradeiros. O número de vítimas que fán cada noite é moi grande, pois non se conforman con matar aqueles que precisan pra fartar a sua fame senón que unha vez satisfeitos seguen na sua laboura de morte compracéndose en fitar os estremecementos de agonia dos vencidos, que van caindo baixo as suas finas mais musculosas patas co ganglio cerebroide esmagado, destruído pol-as suas mandíbulas cortantes e acciradas coma tixeiras. Pol-a belideza das suas cores figura en primeiro termo Carabus lateralis «o xardineiro» de dous a tres centímetros de lonxitude coa cabeza e o protorax de cór verde metálico, cos élitros riscados lonxitudinalmente de mouro encol de un fondo verde cobrizo con notables irisacións. Ségue en corazón C. Heydeni unha miga mais pequeno, tamén metálico cos élitros salferidos mais sin brilo, C. melancholicus, metálico tamén anque mais apagado ainda e por derradeiro C. errans e C. macrocephalus que modestamente visten de loito e que soio se permiten o luxo de alear a monotonía da sua veste c-unha estreita franxa mourada que bordea o seu protorax i os élitros. Cymindis variolosa, Fabr. (Vigo, Sant-lago; abondoso). C. alternans, Ramb. var. compostellana, Reich. (Sant-lago; pouco abondoso). Dromius linearis, Ol. (Vigo; pouco abondoso). Chlaenius vestitus, Fabr. (Sant-lago, Vigo; pouco abondoso). C. velutinus, Duft. (Vigo, Sant-lago; pouco abondoso). C. variegatus, Paik. (Vigo; pouco abondoso). C. fulgidicollis, L. (Sant-lago; pouco abondoso). Lycinus Hoffmannseggii, Panz. (Sant-lago; pouco abondoso). Ancho- menus pallipes, Fabr. (Vigo; pouco abondoso). Amara trivialis, Gyll. (Vigo; abondoso). Anisodactylus nemorivagus, Duft. (Lage; pouco abondoso). Diacromus germanus, L. (Celanova; pouco abondoso). Harpalus discoides, Fabr. (Sant-lago; abondoso). N. Distinguendus, Duft. (Sant-lago; abondoso). Bradycellus harpalinus, Dej. (Vigo; pouco abondoso). Stenolophus teutonus, L. (Vigo; abondoso). Ophons pulescens, Müll. (Vigo, Sant-lago; abondoso). Pterostichus cantaber, Cheo. (Vigo, Sant-lago; abondoso). P. brevipennis, Chor. (Sant-lago; común). Lyperosomus aterrimus, Herbst. var. nigerrimus, Dej. (Sant-lago; bastante común). Poecilus dimidiatus, Oliv. (Sant-lago, Vigo; abondoso). P. cuprens, L. (Sant-lago, Vigo; abondoso). Laemostenes terricola, Herbst. var. Reichembachii, Ramb. (Vigo; pouco abondoso). Lae-terricola, Herbst. var. baeticus, Ramb. (Sant-lago; pouco abondoso). Bembidion lampros, Herbst. (Vigo; pouco abondoso). Calathus melanocephalus, L. (Celanova; abondoso). C. micropterus, Duft. (Celanova; pouco abondoso). C. fulvipes, Gyll. (Laxe; pouco abondoso). Lteropus madidus, F. var. Lacordairei, Ptr. (Sant-lago; pouco abondoso). S. globosus, var. gagatinus (Sant-lago; abondoso). Familia DITISCIDOS. — Dytiscus punctulatus, Fabr. (Celanova; pouco abondoso). D. marginalis, L. (Celanova; abondoso). Hybius fuliginosus, Fabr. (Celanova; abondoso). Hydroporus neglectus, Sch. (Celanova; abondoso). Familia GIRINIDOS. — Gyrinus natator, L. (Vigo, Celanova, Sant-lago; abondoso). Familia HIDROFILIDOS. — Philhydrus melanocephalus, Oliv. (Laxe; pouco abondoso). Hydrobius oblongus, Herbst. (Celanova; pouco abondoso). H. limbatus, Fabr. (Celanova; pouco abondoso). Familia ESTAFILINIDOS. — Creophilus maxilloxus, L. (Vigo, Sant-lago, Celanova; abondoso). Staphylinus caesareus, Ced. (Vigo; pouco abondoso). Ocipus oleus, Müll. (Vigo, Sant-lago; abondoso). O. obscuroaeneus, Fairm. (Sant-lago; pouco abondoso). O. fuscatus, Grav. (Celanova; pouco abondoso). Evaestetus scaber, Thoms. (Celanova;

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/115719613.xml NOS aberto por El Porvenir. Vicetto falou ali de Murguía coma politeco, e co gallo aquil, cruzaron as primeiras cartas. Era no mes de Maio. O vran chegou, e Murguía tornou A Cruña. Il mesmo pinta a ansia que tiña de coñecer o autor d'un libro no que atopara todas as espranzas e as emocións da sua mocidade... Vironse. Non sei que idea podía ter Vicetto do seu novo amigo, que cando atopou aquil mozo noviño, cativo, pequeno, aquil diminuto trasno inquedoqu'ildomiñaba co seu gran- dor e fermosura de corpo, caeculle a i alma os pés. Semella que pensou tamén domiñalo co seu xenio, e colleu co-il tenor de mestre e de xefe. A boa parte iba! Pasaron xuntos un serán, e cando s'arredoron, Murguía foi pensando qu'era a primeira vezada que se vía, e semellaba a derradeira... (1) Despois foron amigos, ata que foron rivais. VICENTE RISCO 1 E coma Margula o refire nos Precursores. NOTAS ENTOMOLÓXICAS INSECTOS DE GALIZA FAMILIA CINCINDELIDOS. — Cincindela campestris, L. (Vigo, Sant-Iago, Celanova; abondosa). C. flexuosa, Fabr. (Laxe; hai bastante nas dumas). FAMILIA CARÁBIDOS. — Elaphus uliginosus. Fabr. var. pyrinaeus, Motch. (Vigo; pouco abondoso). Notiofilus palustris, Dulft. (Celanova; pouco abondoso). N. quadripunctatus, Dej. (Vigo; pouco abondoso). Leistus vopteris, F. (Vigo; pouco abondoso). Calosoma maderae, F. (Sant-Iago; pouco abondoso). Carabus lateralis, F. (Sant-Iago, Vigo; abondoso; Celanova; pouco abondoso). C. melancholicus, Fabr. var. costatus. Gory. (Sant-Iago, Vigo, Celanova; abondoso). C. errans, Oliv. (Sant-Iago, Vigo; abondoso). C. Heydeni, F. (Vigo; pouco abondoso). C. macrocephalus, Dej. var. Cantábricus, Chur. (Vigo, Sant-Iago; abondoso). C. rugosus, Dej. var. celtibericus, (Sant-Iago, Vigo; pouco abondoso). C. Deyrolle, Gory (Sant-Iago; pouco abondoso). Tencionamos cas presentes notas contribuir na medida das nosas forzas ó conhecimento histórico natural da Galiza debendo advertir que non son os que oxe publicamos todos os coleópteros que n-ela existen sinón somente os que nós polo de agora temos alcontrado cuio número habera de engrosar notablemente segundo podamos adicar á este estudo mais vagar do que polo de agora dispomos. Podemos adiantar dende logo que a riqueza entomolóxica galega é inmensa non soio en especies que se alcontran tamen en outras localidades da Península Ibérica i en xeral da Zona Paleártica que ofrece algunhas propias i escrusivas da Rexión e gran número de formas locais das que poderán facerse variedades que levan por decilo asi espetado a marca dos infruxos que encor dos seres vivos imprimen as condizóns ambiente. Co gallo de dar certa amenidade a estas notas citaremos as particulares costumes de algunhas especies por min observadas e daremos tamén o nome vulgar de outras á beira do nome científico. Todas estas especies do xénero carabus representan no mundo dos insectos as feras dos Mamíferos; listos e desenvolvidos no andar, valentes e destemidos no ataque teñen, na loita o recurso das suas curtas e podentes mandíbulas, e a defensa do seu líquido cáustico e fedento que

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/115719619.xml PROBREMAS DE XEOGRAFÍA GALEGA NOTAS EN COL DAS FORMAS DE POBOAZÓN LABREGA (Proseguimento) A CASAS Pra rematare iste pequeno estudo da parroquia de Trasalba escolmada como terreo d'esprencia, compre deterse un anaquiño na consideración da casa labrega e mais do pazo, a casa fidalga. N'hai millor método que o de teimar respostas precisas ás preguntas do cuestionario que temos publicado no primeiro capítulo d'iste traballo (páxina 13 do número 45 de NÓS). Mais dinantes impónse a lembranza das condicións de desenrolo do vivir da parroquia. Temos ollado o maño e costante cambear das enxebres formas antergas en camiño car'un futuro que nas liñas xenerás figura ser en grande parte semellante ó vivir vilego. Mais como o home non pode fuxir sinón en certo grado ás detremiñantes do medio étnico e xeográfico o estudo faise particularmente difícil pois millor que fases rematadas son sucesións de matices os cambios que se desenvolven diante nós. Por iso as formas da casa xurden raramente ceibes e cuáseque sempre misturadas con elementos alleiros, algúns craramente estranhos, outros mais ou menos adautados ó ser xeográfico (no senso mais espallado) da terra. Hai que considerar acarón das formas enxebres as que remanecen da influencia cidadán mantenída sobretodo polo diñeiro e ó gusto das Américas. Adicaremos as liñas derradeiras á fermosa arquitectura d'algús pazos. Pois os elementos románicos da eirexa, perteñen á xurisdición da Sección do Seminario d'Estudos Galegos que ten á seu cargo a laboura da catalogación dos moimentos. A casa labrega. A casa-habitación 1 MATERIAS DE COSTRUCIÓN. —Manda a pedra (do Rodeiro, das encostas, dos chaos) que por toda as partes aflora na parroquia en petoutos e laxes de fina grá e doado traballo. Atópase a cada paso siñás d'antigas canteiras esquencidas. Abonda considerar a grande cantidade de casas e de muros que dende antigo se teñen ergueito na parroquia. Nas verdadeiras casas de tipo antigo a pedra rachada somentes se pica nos cantos de xuntanza amostrando a esgrevia facies con que foi arrincada da terra. N'algunhas novas, especialmente nas facianas e balcós picase a supreficie ó xeito das vilas. N'as pequenas e probes que foron n'un tempo a maoría as parés son de pedras pequenas (forras) apenas diferentes das que se empregan nas muradellas. Somentes os esquinás, portas (lumieira) e algunha solaina locen pedras escollidas. Endexamais pizarra, nin tampouco o pallabarro propio das construcións antigas de Ourense e outras vilas galegas (Celanova, Ribadavia, Monforte). N'algunhas usabase a madeira pechando sobrados sempre por riba d'unha pranxa baixa de pedra. Moitas das casas antigas téñense remocidado con pisos enteiros de feitura cidadán, sobrados ou coartos de ladrillo, encaleados ou non. As vegadas istes engadidos son de tabique de ripia con barro e cal ó xeito dos tabiques interiores urbanos. 2 PRANTA. —Sempre reutangular nas antigas e nas mais das novas aparte d'un tipo moi curioso e vello de casa arredondeada. Somentes se conservan algúns exemplares adicados á palleiras, cortes e ouxetos semellantes. Ista feitura atópase n'outras localidades ourensáns (Arrabaldo, Mende) e na propia cidade (rúa de S. Miguel) e parés imposta pol-a lareira dominante no vivir da familia e pol-o xeito de vivir comunalmente. Com'as que se conservan non están enteiras non se pode dicir se adoitaban ou non a figura circular perfeita. Moitas deberonse edifi-

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/115719616.xml bida pol-o olfato, rubiron deica ela sin sospeitar un do outro e ó chegar a un metro aproximadamente da femia víronse mutuamente, quedaron a fitarse un instante que dos, cos ollos inmovels e de vagar, anque bén determinados, acércanse coa cabeza ergucita i as mandíbulas abertas. Ó estar en contacto empinanse encol dos dous pares de patas traseiras e co par anterior abrázanse n-unha titánica loita corpo á corpo pelexando hastra que un de eles, mais listo ou mais forte, chega apre nazas a cabeza do outro a coberta quitinosa resiste a presión, mais non é o esmagarlla ó que pretende o seu rival pois ó sumo conseguirá espetar un dos seus den tes na coraza resistente, o que trata é de arrincarlle a cabeza, ou pol-o menos facela xirar pol-a sua articulazón co protorax co cual se retor sa que estabr ece a continuidade entre o glio cerebroide e o resto da cadea infraintestinal. Uns estremecimentos convulsivos acusan a morte do contrincante desafertunado, o vencedor solta a sua presa e vai asosegado oferecer os seus agarimos á amada que, ó parecer indiferente, estivo á presenciar tan singular combate. D-unha vegada alcontrei ó pé de un arbre un macho morto que apreixaba aínda nas suas mandíbulas a cabeza separada do tronco do seu adversario. Doado me foi o comprender á que era debido aquelo. No furor da pelexa o vencedor abrira as mandíbulas o maximun e fixera presa na parte mais ancha da cabeza do contrario, e cando cor seguíu arrincarlla atopouse na imposibili dade de soltala por non poder abrir mais as suas mandíbulas. Compréndese bén cal había ser a desesperanza do vencedor vencido pol-o mesmo trofeo da sua victoria. Andaria día e noite co aquil despoxo que lle lembraba de cote o trunfo obtido mais que o imposibilitaba pra recoller o premio, hastra que a morte o sorprendeu canso, esgotado, cheo, quizais de desespero ó ver que outro macho axuntábase á femia por cuia posesión tiña il loitado tan valentemente. E por cabo n-outra ocasión dous loitadores entrambilicaran de tal xeito as suas mandíbulas que non podían afustarse; nin gún vencía ó outro e os dous estaban vencidos. Familia BUPESTRIDOS.—Chrysobothrys affinis, Fabr. (Celanova; pouco abondoso). Familia ELATERIDOS.—Athousmontanus, Cand. var. castanescens. Muls. (Celanova; pouco abondoso). A. difficilis, L. Duf. (Celanova; pouco abondoso). Agriotes obscurus, L. (Celanova; pouco abondoso). Melanotus tenebrosus, Erich. (Celanova, Sant-lago, Vigo; abondoso). Elater sanguineus, L. (Sant-lago; pouco abondoso). Cryptolhypnus bimaculatus, Ross. Celanova; pouco abondoso). Familia CLERIDOS.—Opilus domesticus, Sturm. (Sant-lago, Vigo, Celanova; abondoso). Clerus optopunctatus, Fabr. (Celanova; abondoso). Familia CEBRIONIDOS.—Cebrio carrenoy (Vigo; pouco abondoso). Familia LAMPIRIDOS.—Lampyris noctiluca, L. vulg. Luz en cii (Vigo, Celanova, Sant-lago; abondoso). Familia MALAQUIDOS.—Malachius bipustulatus, Erichs. (Celanova; pouco abondoso). Henicopus vittatus, Kiess. (Celanova; pouco abondoso). H. pyrinaeus, Fairm. (Celanova; pouco abondoso). Lobonyx aeneus, Fabr. (Sant-lago; pouco abondoso). Familia TENEBRIONIDOS.—Blaps hispaniza (Vigo, Sant-lago; abondoso). Tenebris mollitor, L. (Celanova; abondoso). T. obscurus, Fabr. (Vigo; abondoso). Asida reticulata (Vigo; abondoso). Familia MELOIDEOS.—Meloé coralifer (Vigo; pouco abondoso). M. violaceus, Marsch. (Sant-lago; pouco abondoso). M. proscarabaeus, L. (Sant-lago; pouco abondoso). Litta vesicatoria, L. (Sant-lago; abondoso). Familia EDEMERIDOS.—Oedemera nobilis (Vigo, Celanova; abondoso). O. simplex, L. (Celanova; pouco abondoso). Stenostoma rostratum, Fabr. (Muros; abondoso). Familia CURCULIONIDOS.—Apoderus coryli, L. (Celanova; pouco abondoso). A. intermedius, Schön. (Celanova; pouco abondoso). Attelabus curculionoides, L. (Celanova; pouco abondoso). Apion Wenckeri, Bris.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/115719620.xml car asina pol-a cativeza do solar (laxes arrendondadas, pé de outeiros etc) e tamén por aproveitare tarreos ó pé dos camiños e das prazas. N'algunhas boas casas que xa tiran á feitura do pazo ó reutangulo compricase con unha ou dúas azas pechando o curro. 3 ALZADO (fastiales, laderás e trasci ras).—No tipo vello mais sinxelo correspon dese o fastial rematado en triangulo c'a traseira da mesma feitura respondendo ás dúas vertentes do tellado. Nas outras e nas novas en que a pranta acúsase menos reutangular as parés responden ás catro augas do treitado. Nos dous tipos abonda a entrada por un dos lados maores sendo iste caso xeneral nas vivendas novas. 4 COBERTA.—O caso mais sinxelo forma unha armación de pontós e vigas con trabe maestra que vai da dianteira á traseira con doela mais ou menos basta pra sosteñer a coberta de tellas; n'outro tempo foi xe CASA LABREGA DE TIPO ANTIGO ral a de colmo hoxe do todo abandonada. Os derradeiros eixemprares desapareceron arredor do 1898 ó mesmo tempo das poucas monteiras que d'aquela inda usaban algús vellos. O treito de colmo loubado pol-a quen tura que gardaba suxetabase con pequenas laxas postas sobre das parés e do cume do treito, por cordas tecidas c'a mesma palla centeo e tamén con pedras soltas. O sistema xeral é de vigas escuadradas sufincadas nas paredes con cabeceiras aparentes por fora, desván de táboas ó que se rube por escaleira de man ou fixa, tella posta riba da doela e ás vegadas sufincos sustentando os pontós nas vigas. Nas modernas medra o emprego do cielo-raso. A tella ven en grandes carretos de Sanxiago (Fontefria) e d'outros logares dos caos vendéndose por moyos. Iste comercio da terra de Amoeiro esténdese haste a rexión montanosa da Martiñá e das parroquias do concello de Carballedo (Lugo). 5 ORGAISMO VERTICAL.—As pequenas casiñas vellas soilo teñen pranta baixa con chán terreo, ás vegadas en todo ou en parte cobertas de táboas, facéndose n'ela toda a vida da familia. As mais teñen un sobrado ou piso outo pr'o que se rube interiormente por unha trapa ou por escaleira e mais xeneralmente pol-a solaina. En moitas iste coarto non ocupa todo o largo da casa. En compretala por habitacións de pedra, ladrillo ou tabique consisten as mais das mi nhoras. Non se coñece ningunha casa labre ga con mais d'un piso. Total-as antigas figu ran estar rente ó chán; somentes nos logares amontoados agatuñan unhas por riba das outras procurando un pouco de lús. As mais sinxelas resciben lús pol-a porta, algunha bufarda que moitas vegadas se tapa cunha pedra e pol-a fiestra aberta baixo a parede ladeiral. Nas millores ocupan as cortes e a cociña a pranta baixa, rubindose ó sobrado por escaleira de pedra e balcón ou solaina, coberto aquil e ista ó descoberto, con porta e fiestras nos catro frentes si o edificio está isolado. Os balcós son xeneralmente de pau con porta moitas vegadas á escaleira; as solainas de pedra con balustradas de madeira, pés de pedras ou pedras ditadas. Tamén s'atopa nas vellas a escaleira de pedra sin baranda rematando na pequena solaina cadrada (patín) e desamparada que dá entrada ó coarto. É xeneral franquear as portas e solainas ó poente e meiodía, e as bufardas ó norte, disposición soilo variada pol-a veci ñanza dos camiños e pol-as servidumes, cando non dán ós propios curros. Nas casas mo dernas gárdase en xeneral a disposición anterga, n'algunhas con balcón (de ferro ou madeira) ó camiño mais sempre con entrada pol-a solaina. Figura medrar un tipo novo de pranta baixa con grande porta flanqueada por duas fiestras con vidreira. A porta de dúas follas hourizontás cambease na corrente de follas partidas verticalmente; o primeiro sistema foi d'albondo xeral nas vilas combinada c'a porta d'arco da que se non gardan exemprares n'ista parroquia.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/e1/e11c/e11c2916-edd8-4b3d-bbd4-77b0409205f0/115719615.xml NOS Othius melanocephalus, Gr. (Celanova; pouco abundoso). O. punctipennis, B. L. Celanova; pouco abundoso). Heterothops dissimilis, Grav. (Sant-Iago; abundoso). Familia CLAVIGERIDOS. — Claviger Piochardi, (Vigo; pouco abundoso). Familia SCIDMENIDOS. — Mástigus palpis, Latr. (Vigo; pouco abundoso). Familia SILFIDOS. — Necrophorus vespi-lla, L. (Vigo, Celanova; pouco abundoso). N. vestigator, Hersch. (Vigo; abundoso). N. vestigator, Hersch, var. interruptus, Bruel. (Celanova; abundoso). N. investigator, Gelb. (Vigo; pouco abundoso). Silpha granulata, Oliv. (Vigo; abundoso). S. puncticollis, Luc. (Vigo; pouco abundoso). S. atrata, L. (Vigo; abundoso). S. rugosa, L. (Celanova; abundoso). S. rugosa, L. var. ruficornis, Küst. (Celanova; pouco abundoso). S. reticulata, Fabr. (Ribadavia; pouco abundoso). Silpha sinuata, Fabri. (Vigo, Celanova; abundoso). Familia HISTERIDOS. — Hister sinuatus, Illig. (Vigo; abundoso). H. major, L. (Vigo; abundoso). Familia ESCARABEIDOS. — Scarabeus laticollis, L. (Sant-Iago; pouco abundoso). Sisyphus Schaeferi, L. (Vigo; pouco abundoso). Copris hispanus, L. (Vigo, Sant-Iago; abundoso). C. lunaris, L. (Vigo; abundoso). Onthophagus vacca, L. (Vigo; pouco abundoso). O. taurus, L. (Vigo, Celanova, Sant-Iago; abundoso). Aphodius fimetarius, L. (Vigo, Celanova, Sant-Iago; abundoso). Typhoeus tiphoeus, L. (Vigo, Celanova, Sant-Iago; abundoso). Geotrupes mutator, Marsch. (Vigo, Celanova, Sant-Iago; abundoso). G. corruscans, (Vigo, Os Ancares—n-esta bisbarra conóceno co nome vulgar de Paparrós da merda—abondoso). G. scorialensis, (Vigo; pouco abundoso). Phyllognathus silenus, Fabr. (Vigo; pouco abundoso). Oryctes grypus, Illig. (Vigo, Sant-Iago; pouco abundoso). Melolontha albida, Friv. (Ribadavia; abundoso). Anoxia villosa, Fabri. (Vigo, Sant-Iago; abundoso). Maladera holosoricea, Scop. (Celanova; abundoso). Hymenoplia strigosa, Illig. (Celanova; abundoso). Amphymallus pini, Oliv. (Sant-Iago; pouco abundoso). A. Seidlitzi, (Vigo; pouco abundoso). O Lucanus cervus é o coñecido na Galiza cos nomes vulgares de vacaloira ou escornabois, é o coloso dos nosos insectos pois chega atinguir hastra sete centímetros de longo por dous a dous e meio de ancho. D-unha cor castaña escura e de corpo tosco de abondo non é precisamente un modelo de esbelteza; mais ninguén dubidará da sensazón de forza e de gabacheria que produce o fitar a sua enorme cabeza provida de fortes mandíbulas que teñen perdido xa a sua función masticadora pra se transformar en podentes armas de combate alongándose e ramificándose hastra semellarse as cornas do cervo de onde lle vén o nome de ciervo volante que se lle aprica en castelán. Os machos, que son os únicos que poseen tales armas, sosteñen porfiadas loitas pra a posesión das femias. ¡Nada mais emocionante que estas loitas! Eu tiven modo de fitalas varias vegadas e aleontrei n-outras moitas os restos de ista pelexa a morte, podendo tirar pol-a forma en que se alcontrában as condizóns en que se tiña desenvolvido. Unha de istas loitas de que fun testigo tiña por certo un belido escenario; era no vello tronco de un arbre coberto de musgo e de ouricelos, de ise arbre que tan ben se axeita á nosa paisaxe que na nosa lingua galega nomeumos coa sonora verba carballo e ó que os celtas baptizaron coa voz Kuer cuer (arbre fermoso). Unha femia alcontrábase na cima de iste tronco; dous machos, envieirados sen dú