Répide, Pedro de
-
Cargando...
1
Artículos
Ensaio d'un programa pr'o estudo da literatura popular galega
por Risco, Vicente
Ano X Número 56 (1928); p 142-155
Catálogo dos Castros Galegos
por López Cuevillas, Florentino, Rodríguez, Senén
Ano X Número 56 (1928); p 155-156
Páginas
Número publicación
Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano X Número 56 - 15 agosto 1928
Ano X Número 56
| Título | Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano X Número 56 - 15 agosto 1928 |
| Idioma | Gallego |
| Notas |
Reproducción electrónica. Santiago de Compostela: Biblioteca de Galicia, 2009 |
| Tipo de publicación | Publicacións seriadas |
| Otros autores | Seminario de Estudos Galegos |
| Otros autores | Sociedade Portuguesa de Antropologia e Etnologia |
Formatos de descarga
Exportar
Descubre más en:
¿Quién participó?
6b5a85a6-9a03-4e59-a2b4-2857c573b256
¿Qué otros autores fueron coetáneos?
d4aceb71-3fb0-4975-9ab5-4af83511f62b
¿En qué otras publicaciones participaron estos autores?
¿Qué materias trata?
56114575-4654-41f7-b26e-a6f65f9c6afe
¿Qué instituciones aparecen?
¿Qué otras publicaciones hablan de estos organismos?
¿Qué lugares se nombran?
-
Galicia
-
Santiago de Compostela
-
Allariz
-
Celanova
-
Mondariz
-
Miño
-
Vigo
-
Ourense
-
Maceda
Ejemplares físicos
| Biblioteca de Galicia |
Signatura: Public. 5 — NOTAS: Anotacións manuscritas nalgunhas contracapas. Comprende: Ano X Número 56 - 15 agosto 1928 Versión PDF Formato ePub |
Tanto la transcripción de los textos (OCR) como la identificación de las entidades mostradas se han realizado mediante inteligencia artificial. El resultado puede contener errores acumulados en ambos procesos; conviene verificarlo contra el facsímil original. Más información[aquí].
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719911.xml
NÓS
Cando van, van coma rosas,
cando vén, ven coma negros.
Esposto o quadro de clasificación da nosa literatura popular, compre agora que deamos algunhas ideas pr'a sua interpretazón.
Nas composiciós narrativas, contos, leendas e romances, a interpretazón é relativamente doada. En primeiro termo, elas xa teñen de por si un senso; son cousa construída, e cunha referencia cara á un mundo pantásteco tradicional, que todos poseemos en herdamento dos nosos denantepasados, a un mundo de ideas, figuracións e sentimentos que é propiedade social da raza. Tamén é esta caste de composiciós a primeira que recibeu un tratamento científico, polo que o viciro fica millor aberto e practicábel.
Referida, dend'os irmáns Grimm, toda a épica narrativa á mitoloxía, podens'aplicar á ela os criterios de todas as escolas d'interpretazón mitolóxica. Mais, primeiramente, é lexítimo esta referencia da épica narrativa á mitoloxía? Contos, leendas e romances, teñen efectivamente un fondo primitivo mitolóxico? Os seus asuntos son mitos evolucionados? No meu concepto, coido que se pode responder que o estado actual dos estudos etnolóxicos, sociolóxicos e mitolóxicos, lévanos a dicir que nos mais dos casos, si. A mitoloxía semella ser a forma natural e primixenia d'ise mundo tradicional d'ideias, figuracións e sentimentos á que hai un instante nos referíamos. A mitoloxía é a forma simbólica inconscente que toman as ideas e as intuicións dos primitivos. Do mesmo xeito que nos soños, por modo inconscente, os contidos psíquicos do que dorme, revesten feituras simbólicas, que a oneirocrítica con Freud e outros tratan d'espricar, igual acontece na mente desperta dos homes nos que o pensamento racional se non interpuxo diante das impresións direitas do exterior ou do interior. Mais que é, en derradeiro termo a lóxica, que é en derradeiro termo a ciencia, senón unha tradución en símbolos, da nosa experiencia sensible e dos datos da introspección?
Agora temos que ver o que poden significar os símbolos da mitoloxía. Pr'a escola histórica ou evhemerista, que aínda ten partidarios, representarían lembranzas de feitos históricos desfiguradas pola imaxinazón popular. Crar'está que o que cumpriría espricar, de ser esto certo, son as causas d'esa desfigurazón. Hoxe non ten creto esa escola, mais así e todo, hai casos nos que, en parte, poderíaselle dar a razón. Non hai dúbida que os mouros encantados, as donas, os xigantes, os nenos con barbas e demais persoaxes qu'o noso pobo supon eisten nos momentos prehistóricos, relaciónanse cos seus verdadeiros habitantes e construtores; os mouros encantados relaciónanse tamén en partes cos mouros históricos. A historia colaborou na formación da leenda.
Pr'a escola simbólica, fundada polo alemán Creuzer e que aínda é sostida polos teosofistas, as leendas serían mitos desfigurados polo pobo, e os mitos serían símbolos cos que o sacerdocio ilustrado dos pobos antigos, especialmente d'Oriente, envolveu as súas coñecencias metafísicas e morais pr'aseguraren a súa conservación. O senso esotérico d'istes símbolos, era declarado nos misterios sagros somentes ós iniciados; o pobo ignorante interpretábaos ad pedem litterae, e deiqui as fábulas e as superstizóns. Tampouco hoxe ten creto esta doutrina, anque se non poida negar que as leendas teñan un senso filosófico e moral, e algunhas veces, procedenza erudita. Nos meus traballos téñome referido ó ensino filosófico-moral das leendas, ó falar do tema da trabe d'ouro e a trabe d'alquitrán, do que lle preguntan si quer o ouro ós puñados ou ós ferrados, da cobra á que lle hai que dar un beixo, etc. todos íles d'alcance moral. Esta escola simbólica foi rehabilitada en 1906, na Alemaña, por Winckler, Jeremias, Siecke e demais fundadores da mitoloxía astral, que veñen reproducir as ideas de Dupins e Gubernatis—a que tanto cita o noso Murguía— de que todol-os mitos refírense ós movementos dos astros.
Pr'a escola filolóxica de Kuhn e Max Müller, os mitos, leendas e contos, referentes todos íles orixinalmente ás forzas da natureza, vivían de xogos de palabras, persoificación de nomes comúns, falsa interpretación de ver-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719918.xml
NÓS
156 les sitios onde a penedía de grá forma unha escelente defensa.
Non hai vestixios de fosos nin de parape. O mesmo terraprén confundese agora co-as abas do monte.
MENSURAS.—De forma case circular mede:
Do leste ó oeste . . . . . 100 metros.
Do norte ó sul . . . . . 80 metros.
OBSERVAZÓNS.—No recinto castrexo non se ollan tégulas nin testos cerámicos, mais en troques no centro da área fortificada vense á fartura pedras labradas. Ista circunstanza parece denunzar n-aquil lugar unha edificazón, cuyos alicerces poderían ser descobertos con pouco traballo.
O lugar de Berredo, co nome de Berretum ven citado en moitos documentos do Mosteiro de Celanova a cuio coto pertenece.
FOLKLORE.—Non foi posibel acadar ningún.
BIBLIOGRAFÍA.—Inédito.
(Catalogado por Florentino L. Cuevillas y Senén Rodríguez).
Número XII
CASTRO DE MOURILLÓS
EMPRAZAMENTO.—Na provincia de Ourense, concello de Celanova, freguesia de Mourillós. No cume de un monticelo de altor flebe, situado no marxe direito da estrada de Celanova á Allariz, e a menos de un kilómetro da primeira das ditas vilas.
DEFENSAS.—Vese tan soio o aplainado do cume, que se nota sobor de todo na dirección norte ó sul. Pol-o leste os traballos de cultivo non deixan precisar con esaititude o borde da prataforma.
MENSURAS.—Dexeito seguramente oval e moi alongado, apreciandose malamente a lonxitude do eixe pequeno, pol-a circunstanza denantes indicada. O valor da cifra correspondente dase en secuencia como aproisimado.
Do norte ó sul . . . . . 65 metros.
Do leste ó oeste . . . . . 35 metros.
OBSERVAZÓNS.—Nada dino de ser notado, ollamos n-este castro. Tampouco nos diron razón do achadego de obxetos arqueolóxicos.
FOLKLORE.—Antonio Ríos Peaguda, veciño de San Lourenzo de Cañón (Celanova), conta que:
*Leu n-un libro portugués, que no outeiro de Castro de Mourillós, había un grande haber, que estaba encantado e gardado por unha témera que tiña o corpo de lion.
Aconsellaba o libro que pra coller o tesouro fórase ó castro sen volver a vista atrás e levando acochado n-un saco, un gato negro. Ó sair o lion e perguntar ó visitante que se lle ofrecía, precisabase ceibar o gato, pra que a témera se entretivese co-il ou o comese, e na intre había que cavar forte e apresa pra desatuar o haber.*
BIBLIOGRAFÍA.—Inédito.
(Catalogado por Senén Rodríguez e Florentino L. Cuevillas).
N. da 1.—Por non teren chegado a tempo os grabados d'este traballo publicaránse no próximo Número.
No próximo mes aparecerá editado por “NÓS” o libro-homenaxe
O G A L O
obra póstuma de Amado Carballo.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719916.xml
154 historia da mesma literatura popular, o seu desenrolo xeral, orixe e desenvolvemento de cada tema e de cada forma; segundo que é o que nos revela a literatura popular pr'a historia total de Galiza.
Logo, o xeográfico: espallamento xeral da literatura popular galega, área de cada tema e de cada forma, variantes locais, relación cos feitos xeográficos.
Logo, o puramente etnográfico: relación cos costumes, coas creenzas, coas formas sociais, que nos revela a literatura popular tocantes a todas estas cousas.
Logo o psicolóxico: que mentalidade e que sentimentos revela, que modos de ver o mundo e concebir as cousas da vida.
Ainda hai o estético: valor estético das creacións do pobo galego, seu estilo —e o filosófico: que ensino encerran en si mesmas estas cousas, non no seu estudo, senon no seu contido— e o puramente filolóxico e lingüístico.
* * *
E pra remate, que é o que hoxe podemos dicir? Cales son as nosas concrusións provisionás? Cal vai ser a nosa hipótese de traballo?
Dixen ó comenzo que todos nós, todol-os galegos temol-a concencia íntema da nosa persoalidade colectiva, e ó fondo sentimento da racialidade céltiga. Mais isto, con ter a segura verdade que teñen todal-as cousas que veñen do instinto, poucas vegadal-o podemos espresar en conceitos craros. Pol-o regular, estas semellanzas e estas diferenzas dos pobos, que solen ser de matiz, aprécianas moito millor os alleos. Iles poden coller moitos detalles que nós, afeitos a vermol-os a cotío, pásannos desapercibidos. Asina foi coma puido Castelar por aquil prólogo tan lumioso ás Follas novas de Rosalía, prólogo que cecais seña, antre todol-os escritos do gran tribuno, o único pol-o qu'o tempo non pasou, e que lido hoxe nonos soara a cousa resésiga e revellida. Margot Sponer, unha rapaza alemá intelixintisma, adicada ó estudo da lingua galega e que pra ouvir falar a xente andivo por isas aldeias, despois de percorrer toda a Hespaña, diciame n-Ouren-
se que nos nosos paisanos atopara unha psicoloxía, unha maneira de ser e de portarse inteiramente semellante á da xente da Europa Central, e que nada que s'imitara á iso, ouservará no resto da Hespaña. «Os galegos —dicia— é o único pobo europeo da Penín sua». Cousa qu'eu tiña dito xa, sen espranza de qu'os galegos me deran tino, anqu'agora pode acontecer d'outro xeito, si ven qu'é unha estranxeira quen o di.
A literatura popular confirma esta impre sión. En conxunto, notamos:
Na épica predomiña o elemento mitolóxico e haxiográfico, e falla ou pouco menos o histórico realista. Esto indica, en primeiro termo qu'o pobo galego é na sua entraña idealista, com'as razas do Norte; logo, que ten unha conformazón mental panteísta —o cal non é o mesmo que profesar o panteísmo com'una doutrina— e tamén a infruenza n-il da educazón eclesiástica, do que ven que moitos pensemos qu'o romanismo vemos dos padricadores do Evanxeo, e non dos funcionarios da Roma imperial, nin dos colonos nin dos lexionarios. Por iso chamei eu ó galego homo infimae latinitatis. Tamén vemos que persisten os temas e personaxes dos ciclos cabaleirescos: Don Roldán, Gran Torpinos, Bernal francés, o Duque Cego, o Conde Nilo, o San Graal, o rei Cintoulo, que ven ser Artús. Eiquí temos espresado o romantismo conxénito dos galegos.
O medievalismo da nosa cultura maniféstase aínda nos contos e nas copras humorísticas, cheas d'intención, e ó mesmo tempo d'unha ledicia san e forte, que lembra ó Arcipreste de Hita a Boccaccio e a literatura imitada por Balzac nos Contes drolatiques. Por algo Castelao, o mais racial dos artistas, ten tanta ademiración pol o Bosco; por algo Cabanillas escribeu Diante d'unha cunca de viño espadeiro. O galego é aínda un románico.
Esta mesma tendenza amóstrase na lírica; mais a carón d'ela, está na lírica e na épica, o sentimentalismo romántico, a vaguedade malencónica, a saudade. Xa apareceu a saudade... Coma imos fuxir d'ela s'a levamos cravada no peito, com'aquil cravo que levaba a Santa Rosalía? Porque fuxir? Saudade é romantismo, é idealismo, é ó pulo espiritual
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719927.xml
A hixiene nos nenos
é a garantía da sua saúde física e moral o día de mañá.
No diario aseo dos nenos empree o “Jabón Sales de la Toja”, único que ás suas altas calidades meiciñás xunta toda a finura e prefume d'un xabón de tocador. Contribuie ó perfecto desenrolo das criaturas e evita o perigo da escrófula e o raquitísmo.
JABÓN
LA TOJA
ÚNICO EN EL MUNDO
O Xabón da Toxa
ademais de ser o mellor é un producto galego que nos honra no mundo enteiro
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719917.xml
NÓS
o clan vital que leva a total-as conquistas e o total-as grandezas!
Asina que, o caraute galego amóstrasenos na literatura popular atal e coma é na realidade: pagano e animista en moitos istantes, intensamente cristião sempre; apégado ás intrese, preocupado do material, da sua vida, coma din os peisanos, e erguendo nos istantes de lecer o seu soño idealista e romántico; pándego e cheo de leda e riseira malicia, ou melancónico e saudoso. Nunha verba, estranho e contraditório. Esto ten a sua razón: os psiquiatras modernos teñen determinado a existencia de dous tipos de caracteres estremos fundamentais: os esquizoides e os ciclotímicos. Os ciclotímicos siñálanse pol-as alternancias de ledicia e tristura, de pulo e de depresión, d'atividade e de nugalla; proceden por arrautadas. Pois ben, o alemán Kretschmer ouservou qu'entrambos tipos psiquicos corresponden a diversos tipos fisonómicos, e qu'o tipo fisonómico do ciclotímico é o tipo normal da raza celtoalpina, á que pertence a raza galega.
Por fin, coido que Galiza pódese definir etnográficamente d'un xeito provisorio, dicindo que é o estremo Sul da Céltiga, o estremo ocidente da Romania, e o Fisterre do vello mundo.
VICENTE RISCO.
CATÁLOGO DOS CASTROS GALEGOS
PUBRICADO POL-A SEIZÓN DE PREHISTORIA DO «SEMINARIO D'ESTUDOS GALEGOS» DE SANT-YAGO
Número X
O CASTRILLÓN
EMPRAZAMENTO. — Na provincia de Ourense, concello de Celanova, freguesia de Bobadela. É o punto dominante de unha pequena cha, que colle terreos das freguesías de Bobadela, Orga, Fechas e Soutomel pol-o nacente, norte e sul, e que pol-o ponente está cinguida pol-o río Sorga.
OBSERVAZÓNS. — Non se olla n-iste outeiro, formado por un afroramento de pedra de gra ningún vestixio de fortificación, nin hai lembranza de que teñan aparecido nil obxetos arqueolóxicos. Unha terraza achairada que ten na banda do oeste, foi feita pol-os pedreiros que dende tempo veñen arrincando pedra das canteiras do monticelo.
N-il houbo outrora unha capela adicada á San Amaro, da que non queda oxe en pé nin o mais pequeno resto. A imaxen do santo, que ali se veneraba, dixeronnos que fora traslada á igrexa parroquial de Bobadela.
FOLKLORE. — Pese ós nosos inquéritos non poidemos acadar ningún.
BIBLIOGRAFÍA. — Inédito. (Catalogado por Florentino L. Cuevillas).
Número XI
CASTRO DE BERREDO
EMPRAZAMENTO. — Na provincia de Ourense, concello da Bola, freguesia de Berredo, e desviado 400 metros cara o nacente do lugar de iste nome.
Está posto no cume de un monte isolado, que a mais de domiñar parte do val de Celanova, pecha un dos pasos de comunicación do val da Arnoia co-as terras da Limia.
DEFENSAS. — O cume do monte está aplainado por completo e arrodeado de un pequeno terraprén, revestido por un muro de metro e meio de ancho, feito de cachote en seco. Iste muro afrora ainda á superficie n-algúns lugares, e debeu erguerse en parapeto en toda a volta do castro, agás n-aqui.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/11571993.xml
BOLETIN MENSUAL DA CULTURA GALEGA
Ano X ★ Ourense 15 Agosto 1928 ★ Núm. 56
★
Seres aleixoados, opresos pola dore,
a quenes a faterna consome noite e día,
almas cheas de pena, vinde a mín, vinde prestes,
eu poseio un segredo: o viño da alegría.
Enxugai esas baguas que escaldan vosas faces,
abride os vosos peitos ás auras da ilusión,
a copa que soergo
é a meiciña certa pr'o voso corazón.
Non hai magoa moufeira, por cativa que seja,
que non desapareza ao seu poder vital;
unha copa somente
deixa as almas firidas libres de todo mal.
As horas de soedade, as mourenzas da vida
tornanse ao seu influxo en florecido abril;
o pranto do esconsolo
i o ritus da tristura, en ledicia souril.
Peitos malados, vinde! Vinde, almas doridas!
Só unha copa abonda! A cruel melancolía,
as dores que vos coutan van ficar espar'jidas
no miragre abraiante da bendita alegría.
VICTORIANO TAIBO.
(Do libro «Enxangadas» que vai aparecer editado por NÓS.)
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/11571999.xml
NÓS
Agora, imos clasificar as cántigas líricas pol-o ritmo, xa qu'as clasificamos primeiro pol-o rito. Esta é unha clasificación mais sinxela na aparencia. Imos botar man tamén d'un concepto, seguramente inevitábel, da vella poética: imos distinguir a forma externa da forma interna. Clasificalas pol-a forma externa é cousa doada: as formas métricas e as formas estróficas das nosas cántigas, cóntanse pol-os dedos: as mais son quadras ou quartetas oitosilábicas de rima alterna asonantada de segundo con carto, por eixemplo:
Marmula, marmulador,
marmula de min e d'outro;
no inferno hai unha cama
para descansar un pouco.
(Saco e Arce, n.º 109).
Algunhas, seña ou non por casualidade, teñen rima perfeita:
O río vai alodado
E mais eu nono alodei
Nunca ninguén diga nada:
Tal auga non beberei.
(Arzúa, S. A. 115).
Outras téñena nos catro versos:
Se mal dixeren de ti,
Non te botes a pensar,
Pórtate ben, eso si,
E deixa ó mundo falar.
(Id. 118).
A orixe d'estas quadras semella toparse nas estrofas latino eclesiásticas de catro versos, en que domiña o dimetro trocaico, ou de tetrametros trocaicos partidos en dous hemistiquios, com'indica Saco e Arce, e semella case seguro no tocantes a Galiza.
Logo ven o terceto oitosilábico, con rima de primeiro con terceiro e o segundo libre. Emprégase moito nas cántigas de pandeiro, com'ouservou Murguía, Murguía, e Milá e Fontanals supuxeron s'istes tercetos serian supervivencia das triadas céltigas. Mais as triadas céltigas eran case sempre monorrimas. O pandeiro con que moitos d'istes can-
tos s'acompañan semella de procedenza arábiga, e por outra parte, nos cantos latino-eclesiásticos emprégase tamén esta forma, coma no Dies irae. O terceto haino tamén dabondo, e ademais, moitas quadras autuás, deberon ser n-outro tempo tercetos, que se convertiron en quadras repetindo un verso, ou engadéndolle outro que non ven ó caso, coma nos seguintes eixemplos:
Herba do trebo miniña
herba do trebo rapaza
herba do trebo miniña
herba do trebo che naza.
Santa María d'Entrimo
Santa Marta d'Ortigueira
a muller que come a pata
non pode ter a manteiga.
E hainas que se cantan n-un lado coma quadras, n-outro coma tercetos.
As muiñeiras ofercen moita variedade de metros, mais predomiña o endecasílabo anapéstico, chamado de gaita galega:
Aquil cabaleiro que vai da cabalo
misturado co sáfico, co decasilabo, e con outros.
Hai tamén copras con versos de seis e sete sílabas, com'as dos Mayos d'Ourense, que solen ter sete, e os de Nadal antes citados, que teñen seis, unhas e outras en forma de quartetas.
Pol-o derradeiro, hainas con variedade de metros.
A forma interna, o desenrolo e disposición do pensamento, que é precisamentes o de mais intrés, posto que os metros e formas estróficas cóllense emprestados doadamente, é cousa d'unha análise mais delicada, e me non estreverei eu eiqui a faguer unha clasificación, senón somentes indicacións que o día de mañá nos poidan servir de guía n-un estudo mais aprofundado.
Antr'as formas antigas da nosa poesía, siñala Menéndez Pidal coma mais características da lírica galega, a estrofe paralelís-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719924.xml
unha prataforma doada pura facer un habil chouto arribista. Aquí, onde pol-a falla d'un ha gran urbe, xa son moitos os escritores e arlistas que teñen que emigrare, si encima d'esto non se recompensa, cando é de xusti za, ós que herólcamente mantéñense enraizados n'ela, sería cousa d'arrenegar do patriotismo.
A nosa embora, pois, a Asorey, ó Xurado ilustre que o premiou e a todol-os bós ga legos.
UNHA LENDA GALEGA
En «A Dona das Torres» D. Angel del Cas tillo fixera lembranza d'unha lenda que logo o escritor castelán Pedro de Répide levou á un poema que á pregos seus traduxo á nosa lingua, de xeito maxistral, o esquisito poeta galego Xosé Iglesias Roura.
Ista tradución pubricámola hoxe n'outro lugar diste número, coidando que haberá de interesar ós leitores devotos das nosas belidas tradiciós.
LIBROS
O ESTUDANTE, terceira parte de Os Camiños de Vida, por Ramón Otero Pedrayo, A Cruña, NOS, 1928.
REMATA co-iste episodio a novela de Otero Pedrayo. A aición interior vai ganando terreo de capidoo en capidoo. Sigue a xesta heróica de Doña Ramonita, a maorazga, qu'ágora traballa pra soster ó sobriño en Compostela, d'estudante de Meiciña, namen tras os de Doncos rematan desastradamente co seu, e ó elemento novo: o tendeiro castelán, establecido á favor da estrada, achegáse á freguesía como zumezuga qu'engorda co traballo dos peisanos. A traxedia toda da aldeia. Namentras Paio Soutelo deprende en Sant Yago a sandar as docnzas do corpo fiseco, o corpo social vese rillado polo tremendo microbio d'aquela xentiña nova. Sintese Compostela, sen qu'o autor se pare a describila. Ten razón algún crítico: que lonxe nos achamos da Casa da Troya! Que lonxe nos atopumos da frivolidade insustancial! E namentral-o materialismo e unha cencia soberbia e inhumán vai ganando a vida do esprito, com'o comercio gana a vida material, a figura d'Adrián Soutelo pasa com'unha afirmación d'idealidade co seu amor e ó seu soño, abríndos as portas do mais alá co-a pistola de Werther. Diante do Paio ábrense total as tentacións do mundo: os car miños da vida. «Cand'o home pousa o pé no chao, pisa cen vicirass—di ó Cathapathabrijonápanishad; outro tanto dí tamén Omar Khayyan nos Rubaiat; e o noso pobo ergue cruceiros e pe os d'ánimas nas encrucilladas, e pón nos camiños imaxes da Virxe da Guía. Deus nos axude sempre a escoller o vieiro. Paio Soutelo escolleu o mais homilde, e polo tanto o mais atinado; por iso a novela remata cunhas verbas de optimismo, despois da tremenda tristura das súas páxinas, xa non tráxicas comas dos Señores da terra: «Cando,... cruzaba a penasceda do Vedral, o médico levaba unha aia nos beizos.»
O ASTURIENSE EM PORTUGAL, por R. de Serpa Pinto, extracto do fascículo I do volume IV dos Trabalhos da Sociedade Portuguesa de Antropología e Etnología, Porto, 1928.
O asturiense, industria petrea, pre ou protoneolítica descoberta e baptizada hai poucos anos pol-o Conde de la Vega del Sol la, vai conquistando pouco e pouco a estensión xeográfica que lle postularon os seus primeiros comentadores.
Nantronte no norte da Cataluña, onte en Galiza foron sinalados xacimentos asturien ses típicos ós que agora ven engadirse istes da beiramar de Ancora (Minho) estudados ca maisima documentazón e con completo rigor centífico, pol-o Sr. Ruy de Serpa Pinto, ilustre arqueólogo de Porto.
Comprende a bisbarra investigada un bóo anico da costa minhota, abranguida entre o pobo de Moledo e a Fore do Cao ó sul do río Ancora. Alí e nos lugares penedosos que bica o mar foron recollidos numerosos exemprares de picos iguacs ós asturianos, machadíños de gume terminal e tres novas variedades de picos.
A estensión do asturiense no norte de Portugal era xa presumibel si se ten en conta a identidade etnográfica que ista rexión formou sempre ca Galiza, identidade que agora ven amostrarse que se remonta a tempos anteriores ó neolítico ó que permite supor que xa no paleolítico superior, ocupaba as dúas rexións anteditas unha mesma poboación.
O traballo do Sr. de Serpa Pinto, crara e abondosamente ilustrado, feito con grande método e con manexo de unha bibliografía compretisma, pode servir de modelo e de enseño pra elaborazón de monografías de esta crás.
F. L. C.
Imp. NOS Real, 36-1° A CRUÑA
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719928.xml
AGUAS DE MONDARIZ
FUENTES DE GANDARAY TRONCOSO
Propiedad de los Sres. Hijos de Peinador
Véndese en todal-as
Boticas, Drogueirías
Hotels,
Depósitos d'augas
minerás,
Restaurants e
vagós-camas de
todol-os trés
Estas augas, de sona universal son o remedio enxebre e eficacísemo cand'un quer combater o Artritismo, a Diabetes, Desnutrizón, Obesidades diversas, doenzas do Aparello dixestivo, Anemia e Neurastenia
Riquisma auga de mesa gaseada naturalmente
MONDARIZ-BALNEARIO Áchase á 35 Km. de VIGO
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719923.xml
NOS
y-as mozas compraban algús dulces pros postres. Pero ahora non pasa así; ahora os que fan boda na casa, aínda invitan a varios da familia y-algunhos que sean amigos ou amigas dos novios y-estes en vez de comprar os fuegos y-os dulces pro dia da boda, compranlle regalos pros novios e o padriño xa parece que é de obligación o regalarlle o sombreiro ó afillado y-a madriña o pañuelo de seda pra cabeza da afillada; esto é si son pobres, que si son ricos fanlle outras finezas mais grandes. Pero os que non fan boda na casa, desde que salen da iglesin os novios solos e algunhas veces os padriños tamén, márchanse a correr a novia como se
como si están os novios. Algún dia, según dicen, tiñan que pagarlle unha festa de campo os da parroquia, o que agora solo llo exixen os viudos, baixo a pena de lle andar coa cinzarrada tocándolle as bucinas e cornos e latas vellas, discurrindolle moitos versos e predicándollos de noite por toda a parroquia e facéndolle trastadas na mesma casa, hasta cantarlle o enterro.
Enterros.—N-iste pueblo sempre foi costumbre de acompañar unha ou mais perso nas de cada casa ó difunto e asistir os actos de iglesia e en canto o cadaver está na casa mortuoria, irlle rezar eli o rosario e quedarse elí algunhos tod'a noite pra darlle compañía á familia do cadaver.
dice, ou pasar a luna de miel; esto cando son ricos y as familias refestexan ise día na casa cos invitados, pero non fan tanta festa,
(A seguir no número que ven)
OS HOMES, OS FEITOS, AS VERBAS
ASOREY E CURROS
FIXOSE O segundo concurso de proyeitos do moimento a Curros Enríquez. Ó primeiro do ano pasado, ficara deserto. Neste segundo concurso ó que se persentaron once traballos, o Xurado doulle o primeiro premio á Francisco Asorey; o segundo á Adsuara, e o terceiro á Izquierdo.
Compoñían o Xurado o arquitecto Palacios, os pintores Sotomayor e Llorens, o marqués de Figueroa e o presidente da Real Academia Gallega, Don Eladio Rodriguez González, Xurado de calidade, todo galego, que cumpriu como bó.
O galeguismo, gracias á eles, conquireu un novo trunfo. Fai anos fixérase en Cambados un homenaxe a Asorey ó que asistirán moitos intelectuaes e artistas da nosa Terra. D'aquela recolléronse mileiras de fir mas, en todol-os pobos da Galiza, pura pregar que fose Asorey o encarregado de facer o moimento á Curros na Cruña. Un verdadeira plebiscito, moi lóxico, posto que todos estimabámos que tendo un gran escultor que levou nas Exposicións nacionals de Madrid terceira, segunda e primeira meda suce sivamente, sinilicaría cousa absurda e anti-patriótica non ofercerile a confeicién do moi-
mento. Pois ben; si isto fose pouco, os galegos de Cuba e a Arxentina, que deron ás maiores cantidades con destino a dita obra, despois dos serios trunfos de Asorey, reitificaron o seu primeiro criterio de levar a concurso o moimento ó autor de «Aires da miña terra».
Con todo, a Academia Gallega, por mor de compromisos includibeis, tivo que facer o concurso, E no concurso trunfou Asorey. O fallo do Xurado estivo perfeitamente acorde coa yountade do país. Os que tiñan un criterio antigalego n'este asunto, ficaron, pois, no ridicolo.
Impúxose o que debía de se impoñere. E estamos ben seguros de que, sí Curros voltase fi vida, sentiríase satisfeito do fallo do Xurado. Parécenos que non sería moi exemplar nin moi patriótico que habendo na Galiza un escultor de sona, ben contrastado eu Exposicións nacionacs, que vive é traba Ila sua terra, queréndoa e sintindoa, se lle encarregase da confeición d'un moimento adicado á un galego repersentutivo e feito con cartos galego á escultores alleos ó país... Elo constituiría un delito de lesa galeguidade co'a morte do estimolo para cantos queren iZa, como ten de se valorizare, traballando na Terra para a Terra e sin buscar no galeguismo
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719921.xml
NOS
Fincas, as mais principais son o agro da Batundeira, a nabeira do Pacio, a Granxa, as Hortas e outras moitas. Estas fincas chámanse así porque levan o nome dos lugares onde están apegadas, non sendo as Hortas; e estas chámanse así porque todo o fruto que se cultiva nel é todo hortaliza.
Os lugares desta parroquia son poucos, pero son grandes e de moitos veciños, pois ten o lugar de Regoufe, Cardesancho, Caceligo, Quintela, Samamede, Casixoba, a Pedra, Senra, Fontán, Outeiro, Carretera, o Lagar, os Cangos, o Pacio, o Roxomilo, a Granxa, a Pousa, a Batundeira, a Balduseira, Canibelos, Borraxeira, San Cibrán e a Lonia, por eso é mui numerosa esta parroquia. E dícese que os nomes de istes lugares son os nomes ou apellidos ou nomeadas dos primeiros que fixeron a primeira casa nistes lugares, como se sabe de certo co lugar de Cardesancho, Pousa e Caceligo; o lugar de Cardesancho (que oxe lle chaman a xente, co demais é casas de Sancho), que iste foi o primeiro que fixo a primeira casa deste lugar e chamábase il esi de nome; o que fixo a primeira casa no lugar da Pousa apellidábase il esi; y-o do lugar de Caceligo era apodo ou nomeada.
A xente.—A xente de antes era com'a de oxe pouco mais ou menos, pero anque comían mais mal, eran mais escravos e vivían mais anos. O tipo da xente de antes con pouca diferencia era com'o da agora.
As enfermidades d'antes non eran como as de agora, anque algunhas sean iguais; pero as mais coñecidas eran os costados con polmonía, cólicos de barriga, y-as lercianas, a gota e outras moitas.
Os nomes algús eran mui rabesgados, como Antón (de Antonio), Farruco e Pacho (de Francisco), Marica (de María), Marípepa, Mariguana, compostos do nome de María e de Pepa ou Josefa, e de María e Juana y-asi respectivamente.
Apellidos, os que máis se distinguen son: do Allo, da Torre, Carballo, Pousa, Villar, do Río e Figueiras (nome de árboles).
Apodos, o máis histórico é o de Cadete que lle puxeron os franceses ó avó do que isto escribe, ha de haber 120 anos pouco mais ou menos. E despois os apodos dos
outros son e foron causados por un mesmo por as costumbres de falar, como Cagamiño, Catina, Inque, Toupa, Fabeiro, Pirica, Caga no aire, Furnicario, a Mura, etc.
Tradicións históricas.—A parroquia de Veile é tamén de datos mui históricos: esta parroquia en algún tempo foi hospitalaria e hospedaría; esto foi no tempo de cando se pagaban os diezmos. Houbo moitas cofradías relixiosas, como veremos n-outro lugar. Como esta parroquia estaba tan cuberta de árboles, era mui peligrosa pr'os que viñan á cidade e outros sitios, e facían moitas mortes e moitos crimes os ladróns, y-entonces os relixiosos fundaron conventos e estableceron casas de beneficencia pra socorrer ós transeuntes e istes gastos salían dos diezmos y-asi toda a xente que pasaba por eiquí, cando se lle facía noite, hospedábase n-estas casas fundadas por os frades y este foi o motivo de elixir a Santa Marta como patrona de esta parroquia; porque a Santa Marta foi a que hospedou a Xesucristo na súa mesma casa, como se pode ver no libro da sua vida, co demais, antes de esto, a patrona de esta parroquia era a Virxe do Rosario.
Os facciosos dice a xente que foron mui malos e que nesta parroquia tiveron o depósito das armas, na casa que é oxe dono d'ela Santiago Francisco. Tamén existe outra que foi cárcere naquil tempo y-as mulleres y-os homes de aquil tempo vironse de tal maneira enfadados que dixeron todos: xa morrer ou matar! e armáronse de fouces, forcanzas de ferro, cuchillos e todo o que podían discurrir e armaron semejante batalla que por fin puderon botalos fora deste sitio.
A fala.—(Non hai resposta.)
Refrás, adeviñanzas, etc.—(Non hai resposta.)
Cántigas, romances e coplas.—(Non hai resposta.)
Contos.—A xente conta de que eiquí que houbo mouros, pero non poden dicir particularidade ningunha diles.
De comedias, algún día viñan algús homes cos osos e cos monos, e con unha pandereta tocábanlle e facíannos bailar e facer xinasia e dispois pedían á xente que se acer-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719919.xml
A SANGRANTE NAMORADA
Por PEDRO DE RÉPIDE.
(LÉNDA SOBRE Doña CATALINA DE SANTISO, JACENTE NO MOSTEIRO DE SOBRADO)
Ulo o cantor,
onde o joglar
para cantar
este milagre de un amor?
Na esbalancada vonta de velusto mosteiro onde do tempo a ponta fai ragañas na pedra coberta pol-a edra avistase no chan a misteriosa albura de unha lousa de un jacígo cristián.
Su esta lousa o eterno sono da morte dorme unha muller; santa esposa que ao seu dono tanta ley soúpolle ter que por il asesinada inda de morta e soterrada soupo amostrarlle un bon querer.
Ela era honesta e ben belída, mal maridada a un mal Señor que ao desamor que il lle amostraba sempre, gentil llelo pagaba có mellor mel de un bon amor.
Onde o joglar,
ulo o cantor
para cantar
este milagre de delor?
Mentras il con desprezos e genreira a feria, ela, amor e aloumiños, en troques, devolvía. En que ermo tan irto seu jardín floresceu! Amábana por santa os seus vasallos e ao cabo como mártir fenecen.
Sintindo ciumes e envejoso da sua sona de bondá un día, fero, aquil esposo fendeulle o peito tan fermoso con asañada crudeldá.
E só esta queixa tivo, aceda, que dixo ao tempo de espirar: —Se o corazón da tua esposa querías, p'ra que a matar? Se mo pediras, ben gustosa eu mo arrincara p'ra cho dar.—
Ulo o cantor,
onde o joglar
para cantar
esta lenda de delor?
Todo ao longo do corpo os seus brazos tendidos, derxan verlle no peito —campo dos florescidos e encantados engidos para os amores feito— a ferida mortal. E deítana asi na escura, fonda, coba sepulcral.
Dous meses fai que está enterrada cando o seu pai ali chegou; de longe vén o cabaleiro e quere ver, que é justiciero, a filla infeliz, que tanto amou.
E ao reparar que o corpo estaba tal que na hora de morrer, sin se lle ver ningún dano, outro milagre mais estranho a todos fizo estremecer:
Sobre do corpo, agora, ten ambas mans cruzadas; arredorlle-as queren e somellan cravadas; é que quere con elas encubrir o siñal que abrín na seda da sua carne a afiada punta do puñal.
É que a sangrante ferida vai servir de acusación e acobillouna, piadosa, pois quixo dar, generosa proba asi do seu perdón.
—Se a sua vida era d'él porque impedirlle-a tomar?— foi o pensar da namorada que inda de morta e soterrada soupo sentir e soupo amar.
Onde o cantor,
ulo o joglar
para cantar
este milagre de un amor?
(Traducción de J. I. R.)
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/11571992.xml
BOLETÍN MENSUAL da CULTURA GALEGA
Direitor Literario Vicente Risco Direitor Artístico Alfonso R. Castelao
Adeministrador ANXEL CASAL
DIREICIÓN E REDAUCIÓN: ADEMINISTRACIÓN:
Sto. Domingo, 47— OURENSE Real, 36 1.º—A CRUÑA
ABONAMENTO NOTA
Doce números, na Península 6'00 pesetas.
Fora da Península 8'00 >>
Número solto 0'70 >>
Este boletín non publicará máis orixinas que as que foran directamente solicitadas pol-a Dirección. Tampouco se fai solidario das ideas n-eles emitidas, a non ser dos que por non iren rubrados, enténdense que son da Redacción.
Os pagos son adiantados e os gastos de xiro de conta dos suscritores
SUMARIO
O viño da alegria, por Victoriano Taibo.
Ensaio d'un programa pr'o estudo da literatura popular galega, por VICENTE RISCO.
Catálogo dos Castros Galegos, da Seizón de Prehistoria do S. E. G.
A Sangrante Namorada, por PEDRO DE RÉPIDE - (Traducción de J. I. R.)
Arquivo Filolóxico i-Etnográfico de Galiza.
Os homes, os feitos, as verbas, POL-A REDAUCIÓN.
Reloxería ZENITH Vicente Risco
MÁQUINAS PARLANTES, DISCOS AGULLAS e ACCESORIOS
M. CALVIÑO - Ourense
Abogado
Santo Domingo, 47-2.º Ourense
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719920.xml
Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza
FOLKLORE DE COMPOSTELA
I
A fundazón do pobo
Cando o Santo Apóstolo rematou de botar os mouros de istas terras, quixo erguer unha catedral e andivo buscando sitio. De aquela escolleu unha grande carballeira e foi arrincando os carballos de ela, un por un con unha mán sómente. Dempois estendeu unha pelica no chán e marcou os lindeiros onde se tiña de levantar a catedral e foi pondo as pedras todas.
Por eso dise hoxe:
«A vila de Sant-Iago,
a vila santiaguesa,
a vila de Sant-Iago
algún día foi devesa.»
(Relatou María Vázquez, casada, de 64 anos, do lugar de Moimenta, freguesía de Macenda, ó pé do Barbanza.)
II
Xogo de resistencia
Consiste en decir sin tomar respiro: (1)
«Unha pega pegalara
puxo un ovo na Quintán.
Puxo un... rebolou,
puxo dous... rebolou,
puxo tres... rebolou,
puxo catro... rebolou.»
e asi ata que gane o xogo quen resista, ca condizón devandita, decíndoo o maor número de veces.
(1) É curioso observar que nos tratados de ximnasia respiratoria, principalmente nos influídos pol-as doutrinas indias do Hatha-Yoga — onde a ximnasia respiratoria chaman pránayama (disciplina do alento); véxanse as obras de Ramacharaka, das que hai versión portuguesa — dase moita importancia ó exercicio de reter o alento, e tamén ó de rechazar expiracións longas sen tomar aire. O Doutor Zaehringer Zat Abast Hanish preconiza no seu libro “O segredo da saúde e da longevidade” (traduzido ó portugués por Omar Khayyam, o o Lord Lytton) “Pránayama” (O alento). O empregado indistintamente pol-os raposes o procedemento, dan-do apoio á teoría de Groos e Claparède en col do xogo dos nenos. V. R.
III
Os xigantóns
Unha muller ofrecida veu no día do señor Sant-Iago á ouvir a-sua misa; mais topou cos xigantóns e pasmou diante de eles. Así pasou o tempo e cando acordou pra ir á catedral era tarde xa. Dempois laiábase de cindo:
—¡Pol-o mor da santa Coca perdín o demo da misa; pol-o mor da santa Coca perdín o demo da misa...!
F. B. B.
RESPOSTAS A UN QUESTIONARIO
Freguesía de Velle (Ourense)
A terra. Montes, ríos, etc. — Os montes mais conocidos da parroquia de Velle son: a Costa, Orbedal, as Tapadas, Bouza xorda, os Outeiros da Ciudá, o ceibo de Casixoba e outros moitos que non son tan conocidos, coma Bispa, os montes da Batundeira, os da Pousa, os do Lagar, etc.
Venlle o nombre de Costa porque é mui pina; do Orbedal non se sabe nada; dos montes das Tapadas, chámanse así porque todos son montes cerrados e todos son mui pequenos; da Bouza xorda tampouco se sabe nada; dos Outeiros da Ciudá, dícese así porque desde eli vese mui ben a ciudá d'Ourense; o Ceibo de Casixoba, dícese Ceibo porque prali van todos co gando e non ten dono particular ningún (é comunal), e dícese de Casixoba porque é o pueblo mais cerca d'ise monte; os outros montes arriba ditos, levan o nome e dos mesmos pueblos que teñen á beira.
Ríos, non ten mais que arroyos que aflu-yen ó Miño, en gran parte d'esta parroquia serve de limite ó río da Lonia que demarca o límite da parroquia de Velle coa de Santo Domingo d'Ourense e coa de Tibías.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/11571994.xml
ENSAIO D'UN PROGRAMA PR'O ESTUDO DA LITERATURA POPULAR GALEGA
(CONFERENCIA LIDA NA XUNTANZA ANUAL DO SEMINARIO D'ESTUDOS GALEGOS TIDA EN PONTEVEDRA NOS DIAS DE PÁSCOA D'ISTE ANO DE 1928)
Veño falar, coma Direitor da Seizón d'Etnografia do noso Seminario, da Poesia, oumillor, da Literatura popular galega. O tema e o tidoo apropiado pr'esta parola, había ser: a y-Alma galega na literatura popular. Efeitivamente, eiquí está o qu'importa qu'esa literatura seña a manifestazón d'unha alma sustancial e distinta... Hai vinte ou trinta anos, no tempo do positivismo, cand'os feitos literarios e todol-os outros feitos d'orde cultural se tiñan coma resultancias de difrentes concausas d'orde fiseco, habería qu'enxergal-o asunto d'outro xeito en todo diverso, e non houbera parecido dino da cencia, o intento teórico qu'o tidoo espresa. Mais hoxe é xa outra cousa: hoxe os feitos culturás considéranse coma manifestacións visibeles e externas d'unh'alma coleitiva, coma formas criadas pol-a y-alma d'un pobo, que por elas s'espresa, e todas elas, coherentes unhas co-as outras, sin que ningunha delas poida ter un desenrolo independente, compoñen unha espresión fisonómica completa, que o historiador pode interpretar. Determiñal-a y alma d'un pobo nas suas formas culturás enxebres, é o que chamamos interpretazón fisionómica da historia. En realidade, iste concepto venlle á historia da etnografía, e d'eiquí a importancia capital que hoxe ten esta cencia. O noso intento pois, responde ás arelas da cencia dos nosos días.
Agora ben, a y-alma galega na literatura popular, é tema doado pra tratar liricamente, mais imposíbele, pol-o d'agora, de tratar cientificamente.
Por certo, todos sabemos, todos témol-a impresión viva e forte de qu'a nosa literatura, tanto erudita coma popular, ten algo seu que non ten outra ningunha, ten unha espresión característica e inconfundibele, ten unha fisonomía particular. Todos nós poderíamos apuntar sen incerteza, algunhas das siñás, das marcas que a individualizan: o sentimento da terra, o lirismo, o humorismo, a saudade. Pra divagar n-unha pseudofilosofía doada, entretida e galana, abonda co-eso; mais a cencia pide outra cousa.
Ainda mais: os mais letrados atopan sempre qu'esas características de sentimento e pensamento qu'aparecen na nosa literatura sabia e popular, aseméllanse o mais posíbel, ás que os escritores antigos e modernos dan coma distintivas da y-alma céltiga. Ningunha cousa mais lóxica, pois así coma canto dín de influenzas e colonias gregas e troyaas na nosa Terra, non pasa de ser un conto inventado por un escuro retórico establecido na Bética, Asclepiades de Mirlea, do que ren se soubera si nono houbera copiado Strabón, pol-o que toca ós Celtas, non so mentes está fora de discusión o seu asento eiquí na Edade do Ferro, senón ainda o parentesco indudábel da nosa poboazón anterior á iles coa das outras terras por iles ocupadas no Oucidente europeo... Mais esto é pouca cousa pr'o noso intento.
Iste tema da poesía popular galega, anque pareza mintira, é un tema cientificamente inédito. Todas as cencias, enantes de chegaren a unha sistemática, pasan por un tempo de recolleita e clasificación de feitos. O estudo da literatura popular galega áchase aínda no comenzo d'esta laboura: temos algunhas coleizóns de cántigas e copras, algunhas de refrás e algús romances; mais as lendas, os contos, os apólogos, as adiviñanzas, e todas-as demais manifestazóns da musa.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/11571997.xml
NÓS
pirmeiros a mesma atmósfera de bresemosa vaguedade e de fondo sentimento que nas novelas do ciclo bretón ou nos dramas da pirmeira época de Maeterlinck, cando ainda non acudira ós remedios de Voronoff. Hainos com'o d'Albucla, Dama Gelda, Don Gai feros de Mormaltán que son verdadeiras xoias literarias.
Tamén podemos dividir os contos en varios tipos: 1.º Maravillosos, que se relacionan co-a leenda, e tratan moitas vegadas os mesmos asuntos.—2.º Eixemprares, que son os que se propoñen un enseño, ben seña moral, ben seña endemonolóxico, ou do que chamaríamos con Gracián Arte de Prudenza, disciplina cara a Schopenhauer, e popular antre os nosos peisanos, cos nomes de trastenda, Gramática parda, etc. Nos contos d'iste tipo, que por outra beira poden entrar na didáctica, podemos arredar, señan en prosa ou verso, dúas castes: apólogos, cando os persoaxes son bestas, e parábolas cando son cristiaos. De calquera das dúas castes hai abastanza, e abonda percorrer o Arquivo filolóxico e etnográfico de Galiza da revista NÓS, o Idioma gallego de la Iglesia, o volume IV da Biblioteca de las tradiciones populares españolas, as revistas antigas, pra atopar ben d'iles. Tamén son moitismos os dos dous tipos seguintes: 3.º Humorísticos e 4.º Eróticos. Pol-o derradeiro, solen facer outro cos 5.º Mnemotécnicos, que sirven pra axudar á memoria e que nos fan presente algo no que mais adiante temos qu'insistir: o caraute utilitario da literatura popular.
Ainda ademiten os contos outra clasificación fundada nos temas: contos de bruxas, de lobos, de ladróns, de caza, d'abades, de xastres, do demo, das ánimas, de bestas, do zorro, e outros que non quero lembrar.
A didáctica podería comprender tamén os contos que chamamos eixemprares e os mnemotécnicos, mais deixarémola reducida á parte mais esmigallada e fragmentaria da literatura oral, e faremos Seizóns: Sentenças que comprende os proverbios, os refrás e os ditos; as adiviñanzas e os exercizos d'aprendizaxe, com'es trabalinguas e outras cousas pol-o xeito. Da primeira seizón hai recollido moito, principalmente refrás; lem-
bro agora as coleizóns de Ricardo Caruncho, Cantares y refranes gallegos; Saco Arce, na Gramática gallega, Emilio Alvarez Jiménez, Refranero agrícola gallego (Pontevedra, 1904); La Iglesia, no vol. III de El idioma gallego; o vol. IV da B. das T. P. españolas por Machado; Carré Aldao, Refranero gallego, Cruña 1908, etc.
Tocantes ós ditos e frases feitas, que teñen unha imensa importancia, hai na Gramática de Saco Arce, no volume citado de El idioma gallego, no da B. das T. P. E., moitos eixempros.
Mais difizle de clasificar é a lírica.
Trátase equi de verdadeira lírica, coma era a dos Cancioneiros; pois a nosa lírica popular, co-a esceución se cadra d'algús parrafeos en verso, está feita pra ser cantada, e ainda á veces, depende da música. Esto é o primeiro que hai que ter en conta: o estaren destinadas ó canto as obras d'esta caste. O qual impresa o que cada tonada teña as suas copras determiñadas, sen que seña lícito, en vigor, estudar arredadamente a letra da música.
Outra cousa que compre ter en conta é a ocasión en que se cantan as cántigas. Moitas vegadas, o destino preciso das cántigas esqueceuse. En moitos lados, hoxe, a xente canta indistintamente cántigas compostas pra diversas ocasións. Os Coros galegos cantan tamén á cito, postos en roda, e c'un acompañamento de gaita, tamboril, bombo, pandeiro, ferreñas, ferros e castañolas. Con esto, as cántigas non solo perden intrés etnográfico, senon tamén valor estético. Xavier Prado, n-A Retirada de Napoleón, e o Coro Saudade da Cruña, trataron d'escenificar as cántigas dos Coros, póndoas no seu ambiente natural. O qual iba atinado porque compre considerar pra que auto da vida foi cada cántiga composta. Com'ouserva Van Gennep, referíndose ás leendas, a cántiga é o auto pra que foi composta, forman un todo cujos elementos débense considerar á un tempo: «O recitado dos contos, fábulas e leendas non se fai en calquera instante do día. Ben é un da riola d'autos propios pra s'espa-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719926.xml
Use o novo cristal PUNTAL, fabricación de Zeis, e escrusiva da
CASA DE LOS LENTES
Plaza Mayor, 18. OURENSE.
Droguería e Farmacia
LUIS FÁBREGA
Progreso, esquina a Luis Espada
OURENSE
MERQUE VOSTEDE
Plumeiros RAFIUM
De mais dura qu'os de pruma e limpan millor. Véndese en todol-os establecimientos do ramo
Andrés Perille - OURENSE
Lea vostede
Os Camiños da Vida
por R. Otero Pedrayo.
BODEGAS GALLEGAS, PEARES E OURENSE
Viños finos de mesa: Tinto TRES RIOS. Blanco BRILLANTE
LOS GALLEGOS blanco e tinto
Macía e Valeiras, Apartado 18 - Ourense
SANATORIO QUIRÚRGICO DE SAN LORENZO
SANTIAGO DE GALICIA
DE LOS PROFESORES
D. Fernando Alsina y D. Antonio M. de la Riva
CIRUJANO GINECÓLOGO
Establecimiento dotado de todol-os elementos que exixen a terapéutica e a hixiene modernas, situado nas aforas da poboazón, moi cerca do paseo da Ferradura
Teléfono número 195
Pra detalles, calquera dos Direitores ou o Médico interno
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/11571996.xml
1447 Semana Santa, e entremeses polo entroido.
A épica popular é antre nós a mais importante. Pode qu'esto vos pasme; mais compre ter en conta qu'eiquí non falamos de épica en verso, senón que comprendemos n ela toda épica fragmentar, toda literatura oral de caraute narrativo ou didáctico, ou seña, o que outros, o folklorista catalán Serra i Pagés, por eixemplo, chaman novelística popular. A novela sempre foi tida por xénero épico, e a didáctica, de tan gran desenrolo no Oriente e nos nosos períodos románico e gótico (por non empregarmos a expresión suranné d'Edade Meia) sobre todo na Hispania, pola influencia arábiga e xudáica, entra na épica tamén.
Na épica narrativa faremos dúas seazóns: as leendas e os contos. Que diferenza hai antre leenda e conto? Duas fundamentais: a localización e a crenza. A leenda está de cote localizada: o que n-ela se conta, aconteceu n-un lugar determinado: «no Castro de Morgade, na fonte de Sabariz, no puzo do Inferno»... O conto acontece en lugar e tempo indeterminado: «Era! guidam rex in cujus imperio quidam pauper habitabat...» asegún o eixemplo que Van Gennep tirou dos Gesta Romanorum. A leenda refírese pra que a crean, dáse coma acontecida realmente; o conto cóntase coma cousa discurrida, coma creación literaria: «contos que van de camiño», é a expresión dos nosos peisanos.
Ora, a leenda pode ser de tres castes: mitéca si se refire a persoaxes sen existencia histórica: sirvan d'eixemplo os mouros que habitan nos castros. Estas leendas solen ser espricativas. O pobo quer unha espricazón dos feitos qu'ouserva; os nosos peisanos perderon a lembranza dos nosos antepasados que ergueron os castros, e queren saber quen fixo aquelas fortificacións, e pola lei das trasposicións de Raul Rosiéres, puxo os mouros no canto dos verdadeiros construtores dos castros. Outras veces, a leenda invéntase pra espricar un nome: Xurenzás, perto do Carballiño, enantes chamábase Zás, mais o Señor d'un castelo qu'alí había, prendea ali a un seu inimigo, e fíxolle xurar que se daba por vencido; e il dixo: «Xuro en Zás qu'estou vencido». Asina esprica a leenda o nome de Xurenzás. Cando as leendas se refiren a divindades, ou sirven pra espricar fenómenos astronómicos ou meteorolóxicos, entón constituen o mito propiamente tal: por eixemplo, antre nós, as referentes ós nubeiros, tronantes e legrumantes que tran e fan cair o pedrazo. Asegún algúns intérpretes, todas as leendas e os mais dos contos, serían mitos primitivos mais ou menos desfigurados; así o coñecido persoaxe chamado Barba Azul, din que é o deus indo Indra, rei do firmamento e dono do raio, que n-unha semá mata sete auroras, que son as sete mulleres de Barba Azul, e os irmáns da derradeira e vengadores das outras son os Acvins que representan os crepúsculos. A porca Cinzenta borrallenta, malcontenta do conto de nenos, é tamén a Aurora coberta pol as nubes, que son as irmás, e que por fin xúntanse co sol, que é o príncipe. Os fundadores d'esta escola foron os irmáns Grimm.
A leenda pode tamén ser histórica, com'a nosa do Mariscal Pero Pardo de Cela, ou pode ser haxiográfica ou referente á vida dun Santo, com'a de San Ero d'Armenteira ou a do bendito San Amaro, posta en verso en xeito popular polo noso Cabanillas e en estampas manifecas por Castelao. Notemos de camiño qu'antre nós son escasas as leendas históricas.
Vistos os tres tipos de leendas, temos que falar agora dos romances que poden perten cer a calquera das tres clases. Dubidouse algún tempo da existencia d'un romanceiro galego, e ainda hoxe non son moitos os re collidos. Murguía, no seu libro Galicia, Antonio de la Iglesia no volume III de El idioma gallego, o mestre Cotarelo na revista Ultreya, Maciñeira en San Andrés de Teixido, Xaime Prada en NÓS, o Boletín da Aca demía galega e outras revistas mais antigas, teñen publicado xa un bo mangado d'iles. Hai unha imensa diferenza antre o romanceiro galego e o romanceiro castelán. O romanceiro castelán é principalmente histórico e realista: predominan n'il os romances referentes á historia nazonal, os mouriscos e os fronteirizos. O noso é idealista e lexendario: predominan os romances de tipo novelesco, os relixiosos e os de bulras, e hai nos dous
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719913.xml
NOS
ós modismos, Saco e Arce na sua Gramática, en toda a sintaxis, e especialmente, da páxina 216 a 222. A importanza das preferenzas léxicas é importante e reveladora, por cixempro, o que un escolle antre varios sinónimos. Pra dicir palabra, hai varias espresións, en galego: palabra, verba, termo, espresión, vocábulo; en castelán hai palabra, término, expresión, vocablo, voz; en francés: parole, terme, vocable, mot; mais o galego, o portugués e o castelán, empregan de preferenza palabra, e o francés, mot. Nin o galego nin o francés empregan voz ou voce nin vofv na acepzón de palabra, eo castelán, si. Verba, por infruenza castelán, quedou relegada, e agora fixose case unha espresión culta. Estas semellanzas e difrenzas léxicas expresan semellanzas e difrenzas psicolóxicas. —D'eiqhí tamén a importanza dos que chamamos ditos, e qu'incruimos ántr'as sentenzas, na división da literatura didáctica. Nos ditos van comprendidos os modismos, frases feitas, comparanzas, idiotismos, etc. Respeito das comparanzas, por eixempro, das que, referindose a Portugal, ten un curioso estudo meu amigo o Dotor Claudio Basto, qu'eu comentei e apriquei a Galiza en NÓS, non hai dúbida de que revelan propensión a determiñadas asociacións d'ideias, que de ningún xeito son casuás, e que denuncian unha especial contextura mental. O azar non intervén n-estas cousas, coma cecais noutra ningunha, e o sino que leva á nosa xente á dicir d'un individuo de probe desenrolo fiseco, que é ruín com'a fame, é o mesmo que a leva a empregar com'un aldraxe a verba famento. Non vou lembrar eiquí os estudos de Wundt de Schmidt, de Graecbner e d'outros en col d'iste asunto.
Coma de formanza mais libre e espontánea, son por elo os ditos moito mais reveladores que non os refrás, que teñen xa unha forma fixa e dada, e cuio enseño áchase tamén mais patente. Os refrás ofercen o problema da infruenza da gnómica oriental, tan estesa por Europa dend'o século XII até o Renacimento. Fora d'esto, os refrás intresan mais á outras ramas do folk-lore.
Unha considerazón especial merecen as adeviñanzas, nas suas variadas formas. Non somente nos presenten os mesmos asuntos d'estudo qu'os ditos, senón que revelan d'un xeito notabre a potenza criadora do noso pobo; semellanzas insospeitábeles, símbolos de lonxana relación coa cousa sinificada, imaxes d'un estrevemento inaudito na literatura culta, salvo cecais nas mais novas escolas d'avangarda, persoificación, vivificación de total-as cousas, verdadeira actividade criadora de mitos. Os dedos do qu'escribe son bois, a pena é a vella do arado, o papel é a terra qu'un ara, a tinta é a semente qu'un vai deitando no rego; o candil é unha besta e a torcida é a albarda; o rabo do galo é un ramo; os paus do argadelo son cabalos; o bico é unha eirexiña, a lingoa é o abade e os dentes os feigreses. Os mitólogos abrirán o ollo ó sentiren que o sol é un boi xoto, e as estrelas, vacas raxadas; non semellu isto sacado das Vedas? Nas adeviñanzas amóstrase tamén a facilidade dos galegos pra criaren verbas: o galo chámase Barbousán; os cornos da vaca, musturustús; o ovo, Cucurico e xarriña de fonforronfón; a gaita, Zuncorrondullo, etc.
Normas imitantes temos qu'apricar á interpretación da lírica. Tamén eiquí temos qu'analizar o asunto, as imaxes, os procedementos poéticos, a estilística e a lingoaxe, erguer estadísticas e mapas, vel-os sentimentos e as ideas predominantes e os seus matices e relacións, estudal-as cántigas en relación coa música e co uso á que se destinan, determinar, si se pode a sua cronoloxía e o seu lugar de precedenza. E ter en conta, n esto com'en todo, o consello de Froebenius: «non recuar diante de ningún labor estadístico, por parvo que pareza». Os detalles mais miudos son importantes; os erros, as incorreizós mesmas poden dar luces inagardadas.
Dun xeito xeral, e con apricazón a todol-os xéneros, daremos eiquí agora unhas cantas normas que, no estado actual das coñecencias folk-lóricas, coido eu que deben ser tidas en conta, e son:
1.º A literatura popular non constituie un simples xogo do espírito, non é un puro divertimento, non é brincadeira. A y-alma popular non cria pol-o pracer da creación, ou somente por unha necesidade interna, coma
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719912.xml
150
bas. Coñecida é a sua fórmula: nomina númina. A mitoloxía seria unha doenza da linguaxe. Xa vimos, no caso de Xurenzás, com'unha verba pode dar nacemento a unha leenda. Tamén o deron os nomes de Caldelas, Maceda, Xunqueira e outros; mais isto non ten un valor xeral.
A escola hoxe máis estesa é a antropolóxica, fundada polo escocés Andrew Lang e iniciada enantes polos irmáns Grimm. Esta escola considera os mitos, contos e leendas coma froitos espontáneos do espírito primitivo, e espricaos polo animismo, o totemismo e a máxia. Nesta idea está concebida unha das mais grandes recolleitas xerais de mitos e leendas, *The Golden Bough*, de J. Frazer. Dos partidarios da escola antropolóxica uns ademiten, seguindo a teoría das *Elementargedanken* de Adolfo Bastián, a produción independente en cada pobo dos temas lexendarios, e outros sosteñen a emigración das leendas d'un pobo a outro. Tamén esta doutrina está hoxe en crise.
A escola histórico-cultural, fundada por Leon Frobenius, considera os elementos mitolóxicos coma parte d'un complexo de elementos de cultura que teñen unha orixe común e forman un todo inseparábel, unha figura, unha fisonomía, que ten un estilo, e que ten capacidade d'espansión dentro d'una área xeográfica determinada. É o que se chama *Kulturkreis* (circo cultural). Ora, coma dicíamos ó comezo d'esta palabra, —e esta idea fique ben impresa nos vosos espíritos— este complexo cultural independente, é en cada caso, a expresión e a creación d'unha alma diferenciada: responde a unha especial concepción do mundo, a unha determinada actitud fronte da vida.
Pol-o tanto, no noso labor, trátase principalmente de recoller e xuntar e ordear todas e cada unha das manifestacións enxebres da vida galega, sen que ningunha delas poida ser insignificante, pois a mais miúda e que mais despreciábel nos semelle, é unha peza solidaria do conxunto, ten o seu sitio no cadro, forma parte da nosa figura fisonómica. Cando á poder de pacencia e de traballo, vamos tendo a figura composta, iremos lendo n-ela a clave do noso feito histórico. Din por aí, e ó meu parecer atinadamente,
NÓS que Galiza é unha rexión inédita, qu'ainda non deu de si o moito e bo que pode dar. E de certo vos digo que si queremos dar algo noso á historia, se queremos facer algo no mundo, ha ser, e somentes pode ser, aproveitando ises elementos qu'esta nosa laboura recolla, liberando a alma enxebre que vive acochada debaixo de moitas camadas d'elementos alleos deprendidos e non asimilados, e que pol-o tanto, lonxe de nos seren úteis, sonnos un empechamento.
Mais todas estas interpretacións do contido das leendas, contos e romances, pertencen mais ben, se cadra á outras ramas do folklore, á mitografía, poño por caso. O que o estudo literario debe buscar n-elas—e esta é unha das ideas importantes que quixera asentar—é mais que nada, o estilo. A razón, despois do que levamos dito é ben clara: unha fisonomía, un sino, unha alma, é principalmente un estilo. Ora, o estilo é, coma veremos, o mais difícil de determinar concretamente.
Tamén corresponde á outras ramas do folk-lore, a interpretación do contido da literatura didáctica, a cal oferce principalmente materia filolóxica, entendendo a filoloxía *lato sensu*, com'a ciencia que estuda o pensamento d'un pobo, toda a sua psicoloxía e a sua historia, nas súas manifestacións lingüísticas e literarias. Unha das súas divisións, a estilística ten a esto unha especial aplicación. A estilística non entende o estilo precisamente no senso en que nós empregamos a palabra estilo hai un instante, senón n-un senso mais concreto: a disposición do pensamento na súa expresión. Toma en conta as formas sintácticas, os modismos e idiotismos, as irregularidades morfolóxicas, as formacións analóxicas, as preferenzas léxicas, os cambios semánticos, unha chea de cousas que ó primeiro ollar semellan sen importancia. Labor inxente, pesado, estadístico, revoltante... Sabido é qu'algúns investigadores alemáns chegaron á botar a conta das veces que tal autor clásico emprega tal verba determinada nos seus escritos. Lémbrome d'ouvir lle falar d'esto á Unamuno, con indinazón, no seu despacho de Salamanca. E mais non tiña razón pra falar asina. Algo d'esto indicou, referíndose á sintaxis e
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719910.xml
teca, a de refrán e a de lexaprén, namentras que caracteriza á lírica castelán a composición na que unha copra inicial qu'encerra o pensamento todo, ven logo glosado cada verso nas estrofes seguintes. Pois ben: na nosa poesía popular, consérvanse integramente o refrán e o lexaprén. Nas cántigas de regueifa e desafío, sucesoras da *tenson* dos trovadores, emprégase o lexaprén, coma tamén nos parrafeios.
O refrán emprégase nas cántigas de caraute relixioso, coma nos Reises, ou profana coma nos Mayos, e en moitas cántigas e brincadeiras dos nenos.
Outras vegadas, as formas dos poetas dos *Cancioneiros*, aparentan desfeitas e trocadas, coma n-esa mesma de:
herba do trebo miniña
herba de trebo rapaza
na que hai unha crara lembranza da forma paralelística de:
Ay Santiago, padrón sabido
Ay Santiago, padrón probado
Tocantes á armazón das quadras oitosilábicas, hai n-algunhas delas unha cousa curiosa: semella que se compoñen de dúas partes, os dous primeiros versos, e os outros dous. O mesmo pensamento repítese dúas veces, o máis á miúdo, primeiro n-unha forma simbólica e despois d'un xeito craro:
Pereira que non da peras
quen ha d'ir enriba dela?
Meniña que non ten honra,
quen por noiva a de querela? (S. A. 122)
O caldeiro na molida
pousadiño non s'estraga:
Soltcirinha, se tes nai,
qu'ande sempre en tua compaña (id. 124)
Outras e ó rivés:
Tirate d'esa ventana
non seas tan ventaneira;
unha cuba de bon viño
non necesita bandeira. (id. 165)
Outras se non vé tan crara a relación an-tr'as dúas partes:
O carballo dá a landre,
o castiñeiro a verdura,
rite, queridiña, rite
rite de quen te marmura (id. 112)
Outras, aínda menos:
Santa María d'Entrimo
Santa Marta d'Ortigueira,
A muller que com'a nata
non pode ter a manteiga.
Ora, imitante a esta é a armazón do versículo bíblico: un pensamento glosado, esposto dúas vegadas: unha d'un xeito concreto, outra d'un xeito xeral e simbólico... Coido que temos eiqui un asunto dino d'estudo que compre escrarecer.
Resta somentes a clasificación pol-o asunto, pol-o contido. Eiquí, pol-o d'agora, non temos porque nos arredarmos da clasificación que nos deixaron os nosos devanceiros. Saco e Arce dividiu as copras en relixiosas, morales, que eu dividiría en estriutamente morales e endemonolóxicas, amatorias, sentimentás, festivas, satíricas, locais e varias. Cumpriría engader as eróticas, que il desbotou pudoris causa, as implías, que desbotou tamén, e as de rebeldía cuia existencia indica, e menciona algunhas, como:
Vamos indo, vamos indo
Par'o servizo do rei;
os ricos quedan na terra
E y-eu que son probe, irei.
e a tan sabida:
Castellanos de Castilla,
que facedes ós galegos?
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/11571998.xml
146
rexer dos traballos do dia; ben serve pra intensifical-a aución (no camiñar pol-o deserto ou na selva) ou preparar pr'a aución (a caza, a batalla, etc.). Asina dí Van Gennep. Pra min esto acontez con mais motivo nas cántigas. Non hai dúbida qu'as cántigas d'espadelada sirven pra soster co-a múseca o ritmo do traballo da tascadeira, qu'as cántigas d'arrolo sirven pr'adormentar os nenos co-a sua melopeia monótona. Pro ainda mais que esto: hai cántigas que teñen un valor ceremonial e de rito, coma son as de Reises e d'Aniñovo. E aproveitarei esta ocasión pra faguer notar que ritmo e rito (verbas que veñen da mesma raiz indoeuropeia) espresan no seu fondo metafísico a mesma cousa, sinificada na verba sánscrita ritam, cuia incarnazón sobrenatural é Vishun, aquela parte da divindade manifestada (Saguna Brahman) que sostén e conserva a vida do mundo, que-é rito, que é ritmo: ritmo, coma se dixéramos, música e poesía. D'eiqui a universalidade e a eternidade da Arte, a sua inmensa potencia e a sua omnipotencia, pois a Arte, que é ritmo e rito, é a que sostén a vida do mundo.
Pois ben: a nosa primeira clasificación da lírica popular galega fundarase no rito, ou seña, no destino das cántigas. Coido que, anqu'iste cadro póidase mellorar, posto que ademais non é a lírica a miña especialidade, nin teórica nin praticamente, pódense establecer as seguintes categorías de cántigas:
1.ª Cántigas correspondentes ás festas do ano, de caraute relixioso ou non, supervivencias algunhas de ritos paganos. Temos eiquí as de Aniñovo, com'as que cantan no Castro de Caldelas, con música moi sinxela e primitiva:
Ano novo, ano novo
Ano novo velo ehi ven
veña pol-o noso ben
pol-o de vosté tamén.
de Reises, com'a qu'insere La Iglesia:
D'Ourente saen tres Reis
Todos tres en compañía
En tres cabalos fermosos
Que reluman com'o día.
De Semana Santa, com'aquela:
Jueves Santo, Jueves Santo
Tres días antes de Pascua
Quand'o Redentor do mundo
Aos seus discípulos chamaba
Dos Mayos, com'as que cantan n'Ourense:
Velo chi ven o Mayo
pol-a Burga abaixo
De Nadal, com'aquelas de:
Camiñando vai
A Virxen María
San Xosé levaba
en sua compañía
Ou:
Os fillos dos ricos
en berces dourados
e ti, meu neniño
nas pallas deitado
De San Xohan, d'Entroido, etc.
2.ª Cántigas de romaxe, que se cantan no camiño das romerias, moitas d'elas de caraute relixioso, com'as referentes ó San Andrés de Teixido, recollidas por Maciñeira no seu libro e por Ben-Cho-Shey en NÓS. Son estas de tradición ben antiga, pois descenden das dos pelengrís de Sant-Iago.
3.ª Cántigas de divertimento, das que podemos facer dúas castes, asegún señan ou non pr'acompañar o baile. Antr'as primeiras, temos as muiñeiras, riveiranas, fandangos, carballesas, etc. e moitas veces as pandeira das e cántigas de pandeiro. Antr'as segundas, as alboradas, alalás, cántigas de regueifa e desafío, foliadas.
4.ª Cántigas pracompañar o traballo, que son as d'arada, d'sega, d'espadelada, de vendima, d'arrieiro e outras moitas.
5.ª Cántigas domésticas, onde encaixan os arrolos e cántigas de bebe.
6.ª Cántigas de cego, propias pra pedir a esmola, moitas veces improvisadas no instante e endereitadas a persoa determinada.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/11571995.xml
NOS
popular, é somentes agora e, compre dicilo; gracias á revista NÓS, que encomenzan a ser recollidas á cito.
Pol-o tanto, pra estudar centifecamente a literatura popular galega, co-as luces da etnografía e da literatura comparada, temos que emprincipiar pol-os pirmeiros pasos, e agora, eiquí, n-esta parola, non poderemos saír dos preliminares. Imos ver sómente si podemos sental-as bases do estudo centifeco da nosa literatura popular. De camiño, non quita que vaian xa surtindo ouservacións curiosas qu'un poida aproveitar despois. O m'encomendar á vosa benévola xentileza, prégovos perdón por si teño que repetir cousas cecais sabidas, mais compre en todo caso emprincipiar por elas.
O qu'imos estudar forma parte do folk-lore ou saber popular (en alemán *Volkskunde*). Esta é unha cencia aínda nova. A sua nacencia, com'ouserva moi atinadamente Van Gennep, no comenzo do seu libro *La formation des légendes*, débese ó romantismo. O romantismo, a mais poderosa e mais nobre corrente d'ideias que comoveu Europa nos tempos modernos, o romantismo ó que debemos nós, galegos, á nosa renacencia do século pasado, o romantismo qu'ergueu ós Precursores, non consiste, coma pensan moitos aínda, en cantar á lua e morrer d'amor. É unha modalidade temperamental, e é unha aítitude filosófica; no fondo, é a Saudade. É unha aítitude filosófica, e por iso alampa no pensamento misteco e subri-me d'un Schelling, d'un Schlegel d'un Novalis. É unha modalidade temperamental e por iso non houbo verdadeiro romantismo na Italia, nin na Hespaña, nin cáxeque na Francia, e houboo na Alemaña, e houboo na Ingraterra, e houboo na Irlanda, e houboo na Galiza.
O clasicismo, pechando o esprito no estreito circo da perfeizón erudita dos modelos gregos e romanos, mantivo moito tempo o pensamento e o gusto europeu n-un pe queno mundo ond'il quería ver todalas grandezas, e iñoroutado o que non foraquelo d'onde sacara os seus ídolos. Así s'es-
prica que os Portugueses non describiran as subrimidás da India, e que Camóes falara do cativo Olimpo ó pé do excelso Kailasa, e sentara á Baco no trono de Vishun e Mahadeva.
O romantismo crebou as cadeas que nos tiñan amarrados ás colunas do Parthenón, e diante dos ollos da Europa, escarramelados de pasmo, revelou á un tempo o exótico e o enxebre. Europa coñeceu o *Ramáyana* e o *Mahabharata* da India, o *Schah Namech* da Persia, o *Tao-te-King* de China; mais tamén volveuse ás súas *Gestas*, Alemaña ós seus *Nibelungen*, Scandinavia ós seus *Eddas*, Escocia ó seu *Ossian*, Finlandia ó seu *Kalevala*, e todos á sua literatura popular.
O estudo sistemático da literatura popular foi iniciado na Alemaña pol-os irmáns Grimm, na coleizón *Kinder-und-Hansmärchen*, pubricada en 1812-13, os quales, co seu imenso saber filolóxico e mitolóxico, emprenderon o labor d'interpretar os contos e lendas.
Dend'entón o labor que se ten feito n-iste senso no mundo inteiro, mete medo. Non podemos eiquí nin tan xiquera resumilo nas liñas xerás. No que segue irase vendo algo.
Ora, enantes que nos metamos no problema da interpretazón, compre facer un ordeamento do material, que é por onde s'em peza. Compre que emprincipemos por unha clasificazón, por unha división en seizos.
Unha división da literatura popular, ha ser naturalmente, pouco mais menos, coma a da literatura erudita, pol-o menos, nas liñas xerás. Esto é ben comprensíbel, xa que no fondo, unha e outra veñen responder ó mesmo pulo radical, bifurcan d'unha raiz común, e endexamais viven isoladas de todo unha da outra, aínda nos tempos de mais artificial clasicismo ou de servil imitanza do alce. Pol-o tanto, non hai incomenente en que apriquemos á literatura popular a manida mais inevitábel división dos tres xéneros, e a dividamos en épica, lírica e dramática. Notemos que esta derradeira, antre nós, vai cáxeque perdida, embora teña deixado abondo siñás de ter eisistido, e embora aínda se representen n-algús lados desfigurados autos sacramentás, por Nadal e
https://biblioteca.galiciana.gal/es/catalogo_imagenes/descargarAlto.do?path=1157199&posicion=1
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719915.xml
NÓS
a necesidade de mintir. E anque o pobo cree c'un fin utilitario, sempre pra crear, crea coa pantesía, e outras vegadas altera os relatos deprendidos. A pantesía esprica pol-o menos moitas variantes das composiciós populares.
O probrema eiquí está en siñalar os lindeiros da pantesía popular. Eu coido que tanto a popular com'a erudita son moito mais limitadas do que se pensa. A repetición secular dos temas a sua estensión xeográfica, as suas emigraciós, os seus costantes arranxamentos, confirman d'abondo o meu pensar. Hai, crarestá, verdadeiras creaciós; tivo qu'habelás, pol-o menos n-algún tempo; pro nos mais dos casos, a xente non fai mais que repetir pasivamente o que deprendeu. Eiquí reside a forza da tradicion. E esto espricase: a creación é dos tempos de cultura, a repetizón é dos tempos de civilizazón.
3.ª A pantesia, por limitada que seña, e o esquecemento, son os axentes principais da deformazón da literatura tradicional. A memoria do pobo pr'os acontecementos históricos, está demostrado que é moi escasa; calcúlase qu'a lembranza d'un feito histórico, cando a escritura nona fixou, non dura arriba de 150 ou 200 anos. A lenda, especialmente a lenda miteca, é moitismo mais persistente, e así e todo áchase esposta a ser desfigurada e á aparecer co tempo con lagoas e interpolacións, dándose n elas, com'en toda a literatura popular fenómenos de contaminación, falsa interpretación, etc.
4.ª Os temas de leendas, cántigas líricas, contos; os refrás, as adiviñanzas, emigran d'uns pobos a outros en tal forma, que moitas vegadas pasma atopar o mesmo conto, o mesmo refrán, dito na mesma forma, nos lugares mais afastados do mundo. Mais na mór parte dos casos a difusión é limitada adentro d'una área xeográfica que se pode determinar. Adentro d'esto non hai pobo que ñon teña recibido elementos literarios alleos; ora, en tolodolos casos d'importazón, compre ter en conta a lei da adaptazón, de Raul Rosières; caad'un elemento cultural trocn de meio trasfórmase pra adaptarse ás condicións etnográficas e socias do novo medio. Os yankis chaman a iste fenómeno aculturazón. En col d'esto di Van Gennep: «Cada agrupamento humán ten unha sorte d'individualidade específica, que s'espresa e ainda consolida pol-a trasmisión de xerazón en xerazón, de mitos, leendas e contos. Durante o seu período de forza, non admite n-esto com'en nada, mais qu'elementos conformes co-as suas tendencias vitais esenciás, e transforma, asegún estas tendencias, o que chega de afora.»
5.ª Non hai un valado qu'arrede a literatura popular da erudita. Os escritores acoden a cotío ó pobo buscando inspiración, e ata argumentos inteiros. O arrinque popular do Convidado de Piedra de Tirso de Molina e do D. Juan Tenorio de Zorrilla, foi descoberto en Galiza por Victor Said Armesto. Unha obra tan tremendamente intelectual e erudita como o Faust de Goethe, ten por base unha lenda anónima. Eiquí mesmo, hoxe, os nosos poetas d'avangarda, ateigados de leituras francesas, tenden com'o chórado Amado Carballo, a volverén ás formas poéticas do alalá e da cántiga popular. A sua volta, o pobo colle tamén cousas da poesía erudita. Hai unha fermosa copra galaico-portuguesa, creada pol-o pobo, cuia orixe determiñou o Dr. Claudio Basto:
No seo da Virxen Nai
incarnou Diviña Gracia;
entrou e'saíu por ela
com'o sol pol-a vidraza.
Pois ben, a comparanza da incarnazón de Deus e parto da Virxe co paso do sol pol-a vidraza, é d'orixe erudito, orixinalmente quen a inventou foi un teólogo e filósofo do século XII: Pedro Lombardo. Eis o seu texto:
«Sol penetrat vitrum, nec frangitur aut violatur; sic Virgo peperit, nec maculata fuit.»
Alfonso X repetiuna nas Cántigas de Santa María; e pasou despois por moitos libros de devozón portugueses e casteláns, pol-os que chegou ó pobo.
Compre, pois, ter en conta estas normas xerás d'estudo, e téndoas en conta, temos qu'ir ó estudo da nosa literatura popular en todolos aspeutos. Coido qu'istes teñen que ser os seguintes:
O aspeuto histórico, que é duplo: primeiro
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719914.xml
gadas,
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719925.xml
Pardo Óptico Científico
Preguntoiro, 32
Santiago
San Andrés, 50
A Coruña
Casa exclusivamente dedicada a óptica científica
Fotograbado
Si quer que os seus fotograbados sexan o máis perfecto posibles, convénlle envialos aos
Talleres de fotograbado ESPASA-CALPE S. A.
Ríos Rosas, 24-Apartado, 547 MADRID
Xa está a venda
O PORCO DE PÉ
(Novela)
por Vicente Risco.
Os pedidos a nosa administración
F. ROMAN e SACO
DROGUERIA
e FARMACIA
Pereira, 19
Teléfono 28
OURENSE
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/8c/8cda/8cda3306-3323-4741-9e6e-9a11de0e7341/115719922.xml
caban alí y-así ganaban a vida; e tamén viñan titiriteiros.
A vida material. A mantenza.— Algún día, a comida mais diaria era o caldo mui cargado de verdura, poucas patacas, poucas fabas e pouca grasa; y-o pan solo entraba tres veces no ano na casa, que era pol-a matanza, pol-a festa da Santa Marta e pol-a vendima. Oxe, anque como se dice bistés nos hai pra todos os días, pero pol-o menos hai pan a fartura pra todos os días do ano; patacas, fabas e grasas, todo hai con mais abundancia. Pero os días de festa sempre comían millor. Cando eran festas pequenas, facian a víca de fariña milla e de cebada e facian un caldo bó, porque lle botaban un cacho de touciño e comían a vica co touciño e viño, que casi sempre o tiñan, y-o caldo, e como dicían entonces comían en grande. Y-algunhas veces comían a vica con sardiñas. Pero cando era a festa da Santa Marta, que era a mayor, casi todos mataban unha pirica e facian guisos en forma pr'aquil tempo e botaban parte da cachucha do marrao ou un lacón y-arres guisado.
O vestido.— Antes os homes gastaban monteira en vez de gastar boinas ou sombreiros e calzós rizos, ou de pano, cada un según podía, pero todos eran cortos e con dous ou tres botós no fondo e gastaban polainas.
Y as mulleres gastaban os refaíxos de picote e gastaban muradanas e dengues. Tamén gastaban unha cinta pra suxetar o pelo da cabeza e no peinado facían fonda do pelo e peínabanse con aceite e gas misturado, dicían que era bó pra conservar o pelo e pra matar os avechuchos que criaban n-ela; pero agora tanto os homes com'as mulleres visten a estilo do país.
As roupas de casa mais conocidas son as sábanas, calzoncillos, camisas, colchas, almoudós e moitas outras pezas por o estilo, e eran de estopa e de liño e por o regular estas roupas eran tecidas no país que antes había moitas ticideiras y-ahora xa poucas hai, pero hai unha temporada que parece que se lle dan mais mérito y-algunhas tratan de aprender o oficio; tamén tecían lá.
A casa.—As casas dos pobres casi todas son d'un solo piso, compostas ou non de varios departamentos e aproveitando mui ben os baixos pr'as cortes; están casi todas mal feitas porque o maestro das obras era o mesmo dono acompañado d'un ou mais da familia, e facíanas cada un pra sí; esto é cando eran pobres, que cando eran ricos traían bós operarios e bós maestros; si os había bós ou non, basta ver as obras dos ricos y-as obras do Estado.
Os muebles e trebellos d'antes son poucos e mui materiais, porque as camas, anque algunhas houbese de ferro, as outras todas son de madeira mal labrada e sin molduras, feitas á machada; as sillas tamén son da mesma especie; bancos e arcas todo pol-o mesmo camiño y-as artesas e queixós pro sal; únicamente si hai algún almario e alguma dispensa que parezca ben n-unha casa pero todo esto é entre pobres, que entre ricos sempre hai cousas millores. En cambio agora xa dá gusto entrar nas casas dos pobres porque xa van tendo cousas boas.
D'outras cousas pouco hai que dicir, únicamente que os cuchillos tiñan o mango de pau, cucharas e tenedores e tazas, todo era de pau, e anque agora inda hai deso, xa hai moito de ferro, de barro e de cristal.
Os costumes. Bantizos.—Algún día según dicen, tan pronto como nacía a criatura, e a preparaban, collíanna os abuelos ou os tíos e iban a bautizala, e despois de qu'a viñan de bautizar, facían unha comida estraordinaria (como dicían os vellos: "unha faba mais ó pote") de esa maneira, o parentesco e as amistades sempre quedaban na mesma familia; pero agora a xente casi toda espera que sane ben a mai da criatura e invitan ós padriños ou iles o solicitan pra adadriñar, pero casi son sempre fora da familia y ese día hai un día de festa na casa, e d'esa maneira, aumenta o parentesco y-a amizade, pero hai o costume de que o primeiro neno ou nena que teña un matrimonio, hanile de ser padriños os mesmos que foron da boda.
Bodas.—As boda, algún día pol-o que dicen, facíanse con mais rumbo que agora, pois o novio invitaba a todos os primos y algún amigo íntimo, si o tiña, e tamén facía o mesmo a novia y-así xuntábase moita xente o día da boda, e os mozos compraban moitos fuegos e bombas pra botalas ese día.