Seoane, Luis
1910 - 1979
Cargando...
1
Artículos
Arquivo filolóxico e etnográfico de Galiza : papeletas pra un diccionario
por Lorenzo Fernández, Xaquín
Ano XVI Número 121 (1934); p 14-16
Os homes, os feitos, as verbas
por López Cuevillas, Florentino, Otero Pedrayo, Ramón
Ano XVI Número 121 (1934); p 16-20
Páginas
Número publicación
Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano XVI Número 121 - 15 xaneiro 1934
Ano XVI Número 121
| Título | Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano XVI Número 121 - 15 xaneiro 1934 |
| Idioma | Gallego |
| Notas |
Reproducción electrónica. Santiago de Compostela: Biblioteca de Galicia, 2009 |
| Tipo de publicación | Publicacións seriadas |
| Otros autores | Nós, pubricacións galegas e imprenta |
| Otros autores | Seminario de Estudos Galegos |
Formatos de descarga
Exportar
Descubre más en:
¿Quién participó?
6b5a85a6-9a03-4e59-a2b4-2857c573b256
¿Qué otros autores fueron coetáneos?
d4aceb71-3fb0-4975-9ab5-4af83511f62b
¿En qué otras publicaciones participaron estos autores?
¿Qué materias trata?
56114575-4654-41f7-b26e-a6f65f9c6afe
¿Qué instituciones aparecen?
¿Qué otras publicaciones hablan de estos organismos?
¿Qué lugares se nombran?
-
Galicia
-
Ourense
-
Estados Unidos Nova York
-
Mondonedo
-
Ortegal
-
Lugo
-
España - Galicia - Ourense - Lobeira
-
Francia - París
-
Santiago de Compostela
Ejemplares físicos
| Biblioteca de Galicia |
Signatura: Public. 5 — NOTAS: Anotacións manuscritas nalgunhas contracapas. Comprende: Ano XVI Número 121 - 15 xaneiro 1934 Versión PDF Formato ePub |
Tanto la transcripción de los textos (OCR) como la identificación de las entidades mostradas se han realizado mediante inteligencia artificial. El resultado puede contener errores acumulados en ambos procesos; conviene verificarlo contra el facsímil original. Más información[aquí].
https://biblioteca.galiciana.gal/es/catalogo_imagenes/descargarAlto.do?path=1157230&posicion=10
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/11572306.xml
UN ESMALTE GALEGO EN NEW YORK
Os tesouros das eirexas de Galiza gardan aínda un bó número de fermosos esmaltes que datan da Edade Meia. Os máis importantes son os anacos dos esmaltes *champlevés* do frontal de Ourense, do século XII e probablemente de Limoges.
Dista cidade francesa debeu vir tamén un bó número de ouxetos de esmalte: taes coma o bágoo de Mondoñedo, as cruces de Ourense (1), a caixa de San Estebo (fai moito tempo vendida e atopada preto de Abelenda) e as cruces de Santiago de Compostela (2).
Sospeitamos que algúns dos ditos esmaltes, non embargante, poideran ser unhas copias, aínda que isto é moi difícil de probar.
De Limoges son tamén as placas de esmalte pintado, de unha colección particular preto da Coruña, expostas fai uns 25 anos en Santiago de Compostela.
Noutra parte, os esmaltes *cloisonné*, montados sobre ouro, son de procedencia parisiense, datando do 1300. Ademais distes e outros mencionados nos documentos; non embargante hai aínda esmaltes que creo son de orixe galega. O arqueólogo Sr. Ferrándis notou xa o esmalte traslúcido verde sobre ouro e o ten por galego, fundándose nun medallón de acebache do Apóstolo Sant Iago, que se supón sexa do século XVII (3). Hai ademais moitos documentos do século XVI, que nos falan de esmaltes. No 1547 había en Santa María de Junquera: *otro cáliz con seis campos, los tres lisos y los tres dorados, y los dorados labrados de arboledas y la manzana dorada a seis esmaltes en ella...* ou outra vez no mesmo inventario: *otro cáliz viejo de seis campos, los tres blancos y los otros tres dorados y en cada campo su arboleda y la manzana dorada con seis esmaltes verdes...* e mesmamente un tercer cáliz: *que tiene en su pie un borde dorado como festón a manera de lazo con unas granadas y en la manzana seis esmaltes* (5). Niste ano había en Muros unha cruz esmaltada, que tiña un escudo de nobreza hespañola, e que procedía certamente de un ourive do país: *de plata y con su pie todo dorado... y dos escudos esmaltados con las armas de Landera, porque la mandó su mujer y él la hizo* (6). Mais non só as eirexas foron ben surtidas de cálices e cruces de esmaltes senón que tamén empregaron nos portapaces. No Seminario Conciliar de Santiago existe un cisemprar e no ano 1509 a Catedral tiña outro portapaz pequeno todo dorado de dentro y fuera cercado de beneras con una salutación de esmaltes (7). No século XVI viñeron a Santiago esmaltes doutras partes, como pode sospeitarse do grande con tinxente de peregrinos. Antre eles foi mencionado un cáliz no 1568: *de plata dorado pequeño... y en las mangas seis esmaltes y el pie rredondo con de un caballero alemán, que dio el dicho cáliz* (8); mais do abastamento distes esmaltes nas igrexas galegas, moitos outros puderon ser certamente feitos na mesma Galiza. Coñocemos, polo de pronto, esmaltes decote froleados con outras artes pequenas de metal e acebache, feitos en Santiago, e naqueles tempos dun gremio tan afamado como dos acebacheiros composteláns.
Do século XV coñocemos a cruz: hua cruz moi ben obrada, dourada, esmaltada et ben dosada, *e as oito estátuas tamén de prata e esmaltadas et ben labradas, que foron parte do rico tesouro deixado polo Arcebispo López de Mendoza no 1448* (9). Vha cruz (10) do século XV, parte en acebache e parte esmaltada en azul, verde e negro atopouse en Oviedo (Asturias). Non me lembro de ver esta dita cruz e a mala ilustración de Villa amil faime sospeitar que ten semellanza cas cruces procesionais esmaltadas dos séculos XIV e XV, as caes abondan nas igrexas de Castela e Cataluña e son xeralmente tidas de ourives do país. O século XV foi tamén rico noutros ouxetos esmaltados.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/115723011.xml
MAIAKOVSKY; O DERRADEIRO ROMANTICO
Dentro da nova poesía, non se pode situar a Rusia. Teriamos de tronzal-a do albre qu'ela mesma cree plantou, si colocámola coa chamada poesía moderñista, aínda que puro dadaísmo foi cultivado por Krutche nyks, por Terentief, por Zdanevich, que aseméllase na forma e no fondo o d'outras partes onde se rinde ou ténse rendido culto a Dadá.
Wyndham Levis, ingrés, tomou como punto albeiro das súas frechas ó ár, no seu libro «O principio diabólico e o espeitador ditirámbico», ise anarquismo o negativismo completo co que localizouse ás novas tendencias poéticas, que pra il non son mais qu'o desenrolo lóxico d'una desilusión insatisfeita. Deica Gonzalo Lafora fixo un estudo psicolóxico encol do cubismo e do expressionismo, o que pode aplicarse cos exemplos da arte pictórica a iste tema, por ter sólidas analogías. Todo pode resumirse n'este aforismo: o negativismo e unha característica do padecemento. E na nova poesía rusa remarca á incrinazón amarga o humorismo, que é tamén unha característica da negazón.
Tén Rusia poetas proletarios, ¿pro eixiste na Rusia unha poesía proletaria?
Os novos poetas camiñan arelantes pol-os vieiros da expresión; pra atopal-a súa expresión. Porque pra os da pura ortodoxia, á poesía proletaria non terá de diferenzarse soiamentes pol o seu eistremismo, sinon que asemade, terá de revoluzonar o estilo, o vo cabulario, o ritmo, a gramática.
Xustifícanse d'iste xeito, os ataques dirixidos por Trotski e asemade por Ossinski os imaxinistas, os futuristas, os simbolistas, os construístas, nos que s'arredan aquilas escolas, por atopar n'eles oi un oportunismo literario. Frente a iles poñen o grupo obreiro da Kuznitza, pra ós que sa arte proletaria é un prisma que reco lle as raiolas d'unha crase. O estilo é a crase.* Frente a ises poetas que cantan en metáforas feroces o chan que trema, pol-os puños dos obreiros, que entoan salmos ás chimeneias e ós edificios, a Lenin, o Segre dario do Partido e o Plan Quinquenal, esvains mes dos imaxinistas coa súa dozura amarga, co seu sabor acre na boca de vida que non é. Alexandro Block, o místico de «Os doce», e o pobre Essenin, buscando a súa concencia no fondo dos vasos valeiros, perdendo pouco a pouco a xuventude, pasando á vida entre ó fume das tabernas. Essenin se mata abrín dose as venas e mollando a pruma no sangue, escribe a derradeira metáfora. E o símbolo da nova xenerazón intelectual: amarga, estoica e xuliganista; d'unha intelixenza precoz, d'un coñecemento innato da vida, de todo o dór da vida.
Vladimir Maiakovsky, o poeta épico da revoluzón, o mestre da derradeira xenerazón literaria, é por antonomasia o poeta antiproletario. Denantes da revoluzón, escoitábanse xa no ár vacuo e atrofiado da Rusia as súas metáforas bárbaras e incomprensibles. Era unha reencarnación de Witmann e de Verhaeren; a revoluzón coa sua inquedanza nova e virxen poido comprendel o. O seu espírito romántico rebelouse o canto que non sentia. Coma Essenin, asemade poeta antiproletario, cando n'aquil poema á gloria do Putgatchoff —o precursor de Marx e de Lenin— arelando faguer poesía épica, fai poesía mística, subxetiva, neorromántica.
Maiakovsky, dentro da poesía rusa postrevolucionaria, constituye a antítesis; todo n'il é iso: antítesis. O seu poema máis popular «Os 150.000.000» no que percorreu prus a tra.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/115723022.xml
Tendo en conta a divinização dos cabos, de que fala Leite de Vasconcelos (Religiões, vol. II, p. 22), o Ortegal deveu estar consagrado a certos genios pagãos. Autorizam esta hipótese a presença dos santuários de San Andrés de Teixido e San Xoán do Tebo, perto do qual apareceram restos romanos que n'aquil lugar somente podiam ser d'un tempo, e d'unhas cantas figueiras bravas, en terra erma, autr'a Fonte da Moura e os restos d'un muro de mampostería e tégulas, aposto todo pol a gente aos mouros. Fatos de cabras pantástas foron vistas ali por algús veciños da Vacariza, e outros ouviron cantar un galo dentro dos penedos. O A. relaciona isto co rol das cabras na mitologia luso-galaica, co caráter fálico da figueira, cos galos dos mitos galegos, perguntando s'o sino fi ado d'iste vigiante non aluíra o cabo onde cámbea a orientación náutica, de coidado pra o navegante. E quer trazer isto pra suflncal-a sua tése esposta en Arros e n'outros traballos encol dos Artabros e do seu golfo.
ANUARIO DE PREHISTORIA MADRILEÑA. Volúmenes I, II e III, 1930 a 1932.
Nós é revista lugar axeitado pra análise detida do labor verdadeiramente extraordinário que supõem estes tres volumes, mais compre que destaquemos, siquera sexa dunha maneira sumaria, o seu valor e a sua subida importancia e que chamemos a atención dos nosos lectores encol da ilustre figura científica de Xosé Pérez de Barradas, director do Servicio de Investigaciones Prehistóricas e do Museo que a il vai adxunto, institucións ambas que sostén e ampara o Concello da capital do Estado Hispano. Pérez de Barradas cunha admirável teimosia que nunca será de abondo loubada, logrou vencer as resistências e as incompreensões tan frequentes en moitos países, e de maneira particular no noso, chegou a interesar en cousa tan remota pro español meio, como é a prehistoria, ao Concello de Madrid, conseguiu consinacións, se non farturentes pol-o menos razonabeis, e viu por fin coroada a sua obra pol-a fundación dun Servicio, dun Museo e dun Anuario, assegurándose, ao mesmo tempo a colaboração de firmas prestixiosísimas de Hispania e do estranxeiro.
Con decir que o Servicio traballa a cotio, que ten descoberto e estudado xacimentos paleolíticos coma os do val do Yarama e do Sotillo que viñeron a revolucionar crenzas sobre estratigrafía e tipoloxía, que estudou os fondos de cabana neolíticos que apareceron ao mexérense as terras nas obras da Ciudad Universitaria e que ten a sua atención sempre esperta pra no deixar sen rexistro ninun aparecimento ou achádego, non o teríamos dito todo, xa que cumpriría enxa dir que as escavações emprendidas son un modelo de método, de técnica e de coñecemento e que o mesmo se descriminação dos materiais asociados lévase a cabo cunha minuciosidade e unha erudición prehistórica admirabeis.
Pol-o que toca ao Museu lembramos ainda as frases entusiastas e quentes do chorado Serpa Pinto, frases escribidas nunha carta redixida após de admirar a disposición e arranxo dos materiais ali espostos.
E o Anuario ahi está a falar pol as tres bocas dos seus tres primeiros volumes, que o colocan en primeirísimo lugar entre as publicacións do seu xénero de todo o mundo. Colaborações escolleitas, densidade científica, riqueza e esmero na parte gráfica, coidado minucioso nos detalles e por cabo unha forte bibliografía, esa forte bibliografía que tanto se bota de menos na mor parte das revistas españolas da especialidade.
E non queremos silenciar que entre os colaboradores mais dedicados e asiduos do Anuario figura un nome ben coñecido pros galegos, o nome de Xulio Martínez Santa-Olalla, antigo amigo dos redactores desta revista, que acusa de cada vez con meirande intensidade unha preparación e un ímpetu pro traballo, unha curiosidade e un activo trafegar, que haberán de colocalo en breve tempo na fía mais destacada dos arqueólogos hispanoes, se é que na hora presente non ocupa xa tal lugar.
De veras desexamos que o Concello de Madrid, continue dando tino ao labor de Pérez de Barradas e dos seus colaboradores. Coelo terá feito unha das suas obras máis meritorias nos ollos do presente e do futuro.
F. L. C.
NÓS, Publicacións Galegas + Imp. Rúa do Vilar, 15. Santiago
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/11572308.xml
NÓS
mais barato comofixo no caso do frontal dourado. Pudo, en verdade, haber favorecido o que se fixesen cruces de baixo precio; mais o xeógrafo árabe Alidrisi (26) afirmou a abondanza do ouxeto de ouro e prata en Sant-Iago na mitade do século XII. Polo tan to pódese colocar, sen medo, estas cruces de cobre nos finaes do dito século ou no seguinte, cando a disposición do concilio foi esquencida. ¿Pudo tamén o pendurado de New York ser un cisemprar feito por aque les ourífices do XIII, cuios nomes desenterróu López Ferreiro? É difícil comprobar isto; porque os poucos datos da metalurxia en Sant-Iago non-os permiten ter maores coñecementos. O relicario, non embargante, é pol a sua forma tradicional e quizais de un século máis tarde, si temos en conta o esmalte en ouro como traballo na Galiza durante a Edade Méia. Niste mesmo pequeno pendurado relicario atópase aquela fermosura das miúdas artes antigas. A súa importancia está, sen dúbida, en que é galego e pode servir de vieiro pra coñecer outros esmaltes aínda máis importantes da procedenza de Sant-Iago de Compostela, un dos centros medievaes onde máis outo froreceu o arte miúdo do esmalte.
ridade que paresce local, o que proba máis o atribuir o pequeno pendurado a Sant-Iago. O uso do esmalte negro e branco é tamén un procedemento moi hespañol, raro, aínda que non descoñecido, e moitas cruces de Castela e Cataluña teñen decoracións esmaltadas en negro e branco, (algunhas veces en roxo), facendo un contraste forte co azul enxebre de Limoges.
A data do pequeno pendurado non é doado precisar. A etiqueta do Museo o clasifica do século XVI; mais isto parece sorodio, comparado cas xoias hespañolas do século XVI, as caes levan asomade esmaltes incrustados en negro e branco, e que Carlos Davillier (23) descubriu que foran feitas en Barcelona. As cruces que puderon datar probablemente do XIII ou máis tardar do XII, as máis antigas foron do 1260 80, cando o bispo Don Lucas de Tuy (24) protestou contra a nova moda de usar tres cravos, no logar do uso vello dos catro, como acontece cas cruces procesionaes de que xa falamos. Nos di moito tamén que un concilio celebrado en Sant-Iago prohibise o uso de ouro e prata nas cruces (cruces et capsas argenteas cas adornent) (25). Iste decreto debeu influir por moito tempo. Diego Xelmírez, o primeiro Arcebispo de Sant-Iago favoreceu a fundición dos ouxetos de ouro substituindo o metal
Marvin CHAUNCEY Ross.
NOTAS
(1) O bágoo de Mondoñedo e as cruces de Ourense figuraron na exposición en Barcelona do 1929.
(2) Istas se exibiron na exposición de Sevilla do 1929.
(3) José Ferrándiz, Marfiles y Anabaches Españoles, Barcelona 1928, páx. 246.
(4) José Villa-amil y Castro, Mobiliario Litúrgico de Galicia en la Edad Media, Madrid, 1907, páx. 304.
(5) Idem, páx. 304.
(6) Idem, páx. 201.
(7) A. López Ferreiro, Historia de la Iglesia de Santiago de Compostela, obra cit., páx. 162, vol. VIII, Santiago 1900.
(8) Villa-amil y Castro, obra cit., páx. 382.
(9) Villa-amil y Castro, obra cit., páx. 354 e 369.—López Ferreiro, obra cit., vol. VII, 1905, páx. 181.
(10) Villa-amil y Castro, obra cit., páx. 116.—Ferrandis, obra cit., páx. 251.
(11) Villa-amil y Castro, obra cit., páx. 502.
(12) Idem, páx. 299.
(13) Ferrandis, obra cit., páx. 249.
(14) Obra cit., páx. 290.
(15) Lecciones de Arqueología Sagrada, Santiago 1894, páxina 324. O arqueólogo D. Xesús Carro fixo pra min unha copia das páxinas que tratan dos esmaltes.
(16) Enrique de Leguina, Esmaltes Españoles, Madrid 1909, páxina 84.
(17) Citado en Villa-amil y Castro, obra cit., páx. 200.
(18) Friedsam Collection, núm. 32, 100, 309.
(19) O. M. Dalton, Byzantine Art and Archaeology, Oxford, 1911, páx. 659.
(20) Véxase tamén Anglo-Saxon Brooches, et F. T. Leeds, Early Saxon Penetration Antiquaries Journ, 1933, pl. XXXVI.
(21) López Ferreiro, obra cit., vol. III, 1900 páx. 136.
(22) Como por exemplo o sartego de Egas Moniz, morto no 1144 no Paço de Lousa (Portugal) ten o modelo intercalado no bágoo; un capitel do coro de Rio Mau (Portugal), datado no 1151, ten o axedrezado; e, en Lugo, o sartego de Santa Froila (século XIII) unha longa figura delgada como no bágoo. Véxase A. Kingsley Porter, Spanish Romanesque Sculpture, Florencia, 1928, II, lám. 108, 138 e 148.
(23) Recherches sur l'Ortévrerie en Espagne, páx. 258.
(24) G. G. Coulton, Art and Reformation, New York 1928, páxina 181.
(25) López Ferreiro, obra cit., vol. II, (1899). Apéndices, páxina 299.
(26) Villa-amil y Castro, obra cit., páx. 209.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/115723016.xml
NÓS
tranquio na sua door sin limites, recostado no cabezal pomposo do Padornelo, corre de novo os camiños da montana, os sendeiros da noite, a tristeza infinda, e a lediza subrime de todal-as horas, co seu corazón aberto á humilde grandeza das cousas. «Meu corazón é un rio silenzoso e profundo—por onde escorre toda a ternura do mundo—i-o Amor i-a Door» E todo il é un corazón, un corazón xeneroso que se desfai en cancións. Dende fai moitos anos, alá nos campos doces das terras vasco-francesas, Francis Jammes, vai pondo un pouquiño da sua jalma, en cada cousa, pra prodela agarimar logo coma un anaquiño de si mesmo, ou da humanidade irmán. E á forza de entregarse a elas, e agarimalas, as cousas teñen nos seus versos todo o sabor da sua alma ledizosa. O noso poeta non ten porque lle dar ás cousas anaquiños da sua alma; il sabe xa que toda cousa ten o seu ser, i é unha parte do todo subrime, e son elas, as que se lle meten no seu corazón afervoado, pra sairen agarimadas nos seus versos. O poeta canta, é un cisne-ave-fenix. Ceos, e noites, e luas, e montanas, paisaxes de Galiza! O poeta é como un alento limpo da paisaxe total, que se non fixo ainda, disa paisaxe que non é a lús, que non é a coor, que non é a forma, que non é tampouco e ainda o rumor; disa paisaxe que é o todo; que é o home, cos montes, coas prantas, co ceo, coas augas, cos animaes, co rumor; e co ise outro inasequibel, inaudibel, inefabel, que é o fogo, esprito e gracia, i-está detrás, e dentro de todal-as cousas, i é preciso sentir, intuir e nada mais. Nas mans do poeta doorido sempre, pola door do mundo, medran as roseiras silvestres das suas cancións. Unha ternura inefabel, a ternura que baila nos seus ollos tristes, dende aquil día que se sinteu a si mesmo, antre as cousas, isa ternura que é alento human, e gracia sobrehuman, sin a que, os homes alónxanse i-estránanse dos homes, e son o alento do seu ser, cantar. Verbas garimosas, diminutivos quentes; todol os seus versos saben a aperta e caricia afervoada; Frai Luis diante do mundanal bruido, pro tan outo, que xa está fora dil. Por ahi vai Corazón ao vento, entregándose a todos sin romperse, abrindo un camiño que ninguén segueu ainda, ao menos no noso ámbito, diante o silenzo brutal da incomprensión.
Ahi tendes dous libros, e n-iles un poeta que é xa froración, e ainda promesa magna. Aquilino Iglesia Alvariño.
Luis MANTEIGA.
Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza
PAPELETAS PRA UN DICCIONARIO
Damos a continuación algunhas verbas de uso corrente na terra de Lobeira (Ourense).
Moitas serán de uso corrente noutros sitios, mais coidamos que ainda n iste caso, non carez de intrés a sua localización.
Todas istas verbas foran escoitadas por nós dos beizos da xente, especialmente dos vellos. Cecais n-algunhas se note infruenza portuguesa, mais hai tanta razón pra que no noso léisico infruia Portugal, coma Castela. O seu valor é, pois, positivo, e ao noso vocabulario deberán ser incorporadas.
Abocañar.—Parar de chover.
Acadar.—Alcanzar. Esperar.
Achedar.—Axudar. Empuxal-o carro faguendo forza nas chedas.
Achousa.—Chousa, horta.
Acouviñar.—Arrenxar.
Aeito.—Sen escoller.
Afeito.—Sen escoller. Acostumbrado.
Allo (co).—En previsión de...; por si... (co allo de que viñas...).
Alpendre.—Cobertizo.
Alustre.—Relámpago.
Amalloar.—Atar os mallós ou cordóns das chancas. Atar.
Amostragado.—Estropeado, derramado.
Andacio.—Doenza de caracter xeral.
Anga.—Asa dos potes.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/115723014.xml
U N P O E T A
Pódese matinar canto se queira na realidade ou inesistencia do ser; pódese manexar en discusión o xogo das teorías controvertidas, é o mesmo; unha data, porque si, razón suprema e axiomática, ou pola gracia de Deus, si vos acomoda millor, n un curruncho calquera da terra, como unha cousa mais, nasce o home entre as cousas. Mais adiante, a choiva das horas aló dentro, n-ise fondo íntimo do ser, asequibre somentes un sentimento, vaille espertando dun sono pechado, que non tivo comenzo, unha i-alma sensible, unha conciencia, unha presenza sua, unha presenza das cousas, estranhas e irmás, ao mesmo tempo, e un desexo de comentario, de aloumiño, que é ao tempo contemplación afervoada e propia creación, mais adiante ainda, virá un estranho señor con pretensión de crítico e interpretador de soños e realidades a pendurar sobre do home, sobre da sua obra, que é o seu mais íntimo ser, uns vellos car telóns que falarán de valde, dun novo roman tismo, dunha imposta paganía, de moitas cousas que fan rir. Pro iso non importa, cada un fala como quer, e sinte e vé, como pode; ao home, ao poeta todo lle importa mui pouco, porque él leva dentro de si a sua verdade e a sua razón, e vai sementando a sua obra o mesmo que unha rosa ceiba o seu recendo, con man aberta, como un deus a sua grande za, e a sua esencia.
Terras de Villalba, campos ricos da meseta sin parello, fronda, ledizosa Terra Cha. Mais aló, a ebriedade tola dos montes de Mondofiedo, pompa da terra ás mans cheas, o laberinto dos vals e das congostras froleci das, e a quietude duns pobos durmidos nos seus anos e na sua historia. Pro hai lugares entre ises lugares que son terriñas humildes da montana, terras onde medra a verdura acuosa do pan negro como a terra; sinxelas terras de outura; son ás montanas que veñen principalmente de aquelas montanas de Meira e de mais aló, onde nasce o Miño; son unhas terras montanesas, dond s, soaves, ricas, co isa riqueza campesia dos que non queren mais que o seu curruncho; son as terras da Graña, de Abadín, de Moucelos, de Seibane, de vinte, de cen aldeiñas mais. Por aquiles montes coma fauno incansabel, levaba ledamente as estreitezas da sua probe vida de escolante de aldeia, o poeta Antonio Noriega Varela, e cantaba, aínda puro e bon a humildade da montana que o acollía, o integro ser agarimabel das urces, dos toxos, das xestas; a prenitude das noites montanesas, sin presenza de remilgos da cidade envenenada; a grandeza do Señor que deu o ser, unha forza e unha graza únicas, aínda nas mais humildes formas e lugares cantaba salvaxemente a «bunita aldeia» e vivia a sua vida coma un fauno ledo e satisfeito, grande latriqueiro da bulideira picardia do home que está por riba de todas as cousas porque xa conseguiu acadar os conceitos da vida.
Por aquel tempo ia perdendo a sua inconsciencia infantil un rapaciño aldeán. Era o home e fa ser o poeta. Podemos fantasear un pouco encol de istas cousas que non se poden saber, precisamente porque non interesa sabelas. Aquil picariño, sería coma todol os seus igoales, co isa lediza castrada da infancia aldeán, ledo, crudel, curioso, rubiría aos arbores e furaría silvas buscando o segredo dos niños, pra escachar os ovos, ou apañar os paxariños; correría pol os montes armando o feixe das mentiras pra enganar aos maiores e arredarse da sua presenza incómoda; sería un rapaz delicioso. E un día, sin saber por qué, atopou que todo era diferente, que todo
https://biblioteca.galiciana.gal/es/catalogo_imagenes/descargarAlto.do?path=1157230&posicion=20
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/115723013.xml
NÓS
CANDO TEÑA 300 ANOS DE ALÉN
Cando teña trescéntos anos
eu leréi o corazón na soma de todal as cousas,
ceibo é ledo,
coma un chouto de cabras en branco:
por caibuncas, montanas e núbens.
Peixe de luz, escoard pol-as mans
dun longo oleaxe de sono.
E deixará sempre un ronsél de ledicias
e sorrisas molladas de aurora.
Os homes e as cousas
só serán unha verba florida e lixeira
cunha i-alma bélida e musical,
que só verán os nenos ao dormir.
A miña vós máis lonxana
andará a carexar, en néve i-estrela,
a sua divina carne renacida
na pas do meu reino sin fin
—Estrela, Noite, Xacquelina, Pomba—
Xa non perderá nunca o seu camiño a estrela.
Nin roubardn sua luz sapos bandidos.
En dillos, sí, serenos
dormirase a noutiña
sin medo a ise ruxido de báguas en fervenza
que a fixéron mil veces suicidar
dunha árbore de sol.
Ela —Xacquelina—
xa non perderá o camiño dos meus beixos,
porque o río das cousas estará moi fondo,
atravesado por trescéntas pontes de sono
para poder pasar a nosa apérta
a salvo de oscuros naufraxios en dcos.
Cando as suas mans apreíxen a soma dun anceio
en non teréi fuxido por subterráneos, non.
Eu estaréi en todo cos meus brazos abertos.
Unha surrisa ardendo en dillos infinitos.
Labios en beixos sempre.
Mansiñas esluadas a verter as ternuras do seu sono.
—O mito dos pombaes terá un senso vivo—
Mais tan só cando eu teña 300 anos de Alén.
AQUILINO IGLESIA ALVARIÑO.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/11572309.xml
DE "A SINTESE DO CRIME"
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/115723023.xml
Os pobos somentes son grandes pol-a cultura.
Mercade Libros Galegos.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/11572304.xml
O MUNDO I-OUTRAS VÍSPERAS
FRAGMENTOS
Á MIÑA NOIVA NOIVA
que viñeron de lonxe. Nonos trouxeron as pombas nin os cachemares azados. Isto crése comunmente. Non se sabe quen os trouxo. Dende logo xa hai pol-as riveiras pobos e canzós. As sireas eisisten por épocas. Miña aboa tiña unhas de ouro nuns pendentes afiligranados. Non se levan agora pendentes d-ises. Nos Océanos hai grandes espazos amorosos. Chámanlle os mozos: a mar.
Daban si córes tamén ríos. Regalaban pequenas Primaveiras. Algún paisaxe somellaba unha antiga canzón de áer de frauta. Non se sabía porqué tanta lediza. Cando a noite chegou alguén comezou a soñar en outa voz. Decían cousas que tiñan isa certa gracia das caixas de múseca. Regalaron un mariñeiro de branco pintado, unha fonte con un aquel de nena fina i-un espello que ainda non esquecera un estranho cheiro a corazón.
Das montañas a xente ten ideas pouco craras. Hai fume, queixos, mozos que cantan coma o eixe dun carro. Nas montañas hai fume, mozas, castañas maduras. Hai tamén monte ermo e campaiñas. Campaiñas que levan colgando as vacas i-as ovellas e din, simplemente, sinxelamente, cousas doadas: «¡Cal-do! ¡Pan! ¡Ca-mi-ño!.. Hai sino d-eirexa que di sin tatexar: «¡Bos días a todos! Oxe fará un sol sabroso coma un parágoas!...» As montañas son outas e teñen os seus nomes. Nubes cóllenas ás mans cheas. Sono? Non se sabe que as montañas dormiran nunca.
Soñaban. Alguén comezou a soñar en outa voz, dixemos. Prefírense descampados, non laranxas, para soñar. Diante d-unha laranxa hai quén abre as mans para escoitar. Diante dun descampado por regra xeral ninguén di ren. Con todo, as vegadas Deus adevirte: Ehi, agora, vai a facer mil anos que cantou un melro. Seino porque me chegan aos ollos rincóns frolidos.
Deus, craro está, sabe de todo. Quizaves seipa porque nasceron os Océanos, cando nasceron. Os homes andan pol-as riveiras, páledos erguendo mapas. Hai quen pinta nos mapas o retrato da moza e un pano de seda que di en roxo e verde «Recuerdo de la Habana». Tamén hai quen pinta unha cabeleira, unha troita ou unha lancha de vela. Hai quen non pinta ren. Dos Océanos sábese
Iste home, Don Nicolás Agüera e Queipo de Llano mercou tres libros. Xa tiña, por herdo, unha fiestra de vintecatro pequenos e cadrados vidros. Tiña tamén un reló. Eu teño agora ise reló. Dáselle corda con unha chave dourada, que leva o reló pendurado
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/115723012.xml
xedia dos rusos, coma tcdal-a súa obriga, pón ispido o home, dibuxa o poeta que viviu, como bó romántico, en compreta contradizón co ambiente. Quixo afogar n'il toda íntima freba humana, todo sentimento subxectivo, porque sentíao espallarse, amplificarse paseniñamente.
Coa súa morte perdeu Rusia un gran poeta, pro non a un poeta sinceiro. A súa meirande sinceiridade, a sinceiridade da súa vida, foi a súa morte. Porque coma Essenin, coma Sobol, coma Tchelaef, coma Kuznetzof, coma Miguel Goldny, non buscou no
NÓS agarimo do viño ou na aperta manseliña da morte, unha derradeira metáfora da vida.
Vladimir Maiakovsky, o poeta das masas, o ídolo das novas xuventudes rusas, molado na traxedia, empapado de drama, dibuxouse un circo no corazón e pondo encol d'il a pistola, apertou o gatelo.
E cando o atoparon no chan, deitado e sin vida, aloumiñaba os seus beizos unha surri- sa serea.
Había morto por amor, coma un Larra calqueira.
Emilio Pita.
https://biblioteca.galiciana.gal/es/catalogo_imagenes/descargarAlto.do?path=1157230&posicion=1
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/11572303.xml
BOLETIN MENSUAL DA CULTURA GALEGA
Ano XVI * Ourense 15 de Xaneiro de 1934 * Núm. 121
C A D R 0
Por XOHÁN Luís RAMOS
Pombas tan frías e mudas que son nubens cairan no teu ván.
Un regato laranxa pendurado do cenit.
O liño era unha migrazón de cousas ledas que viaxaban c-os peixes.
I-as mazás maduras falaban do teu silenzo.
Tí pensativa no meio de todo branca.
Inmóvil. Salfa nos teus ollos a lúa
i-os ocos do teu corpo núo estaban cheos de runrúns-en cfo de gatos monteses.
Nas túas mans nascían os ríos i-as cegoñas
i-unha ollada infantil
e nos mus'os as pombas picoabante bicos
n-unha crara vea azul que esbaraba no liño.
O ar estaba cheo de sinos vexetales
i-en todo medraba transparente o fauno
que chafucaría ao liño e faría fuxitivos
ás pombas e regatos
antes que tí fuxiras.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/115723015.xml
NÓS acababa de nascer n-il, e no entorno. Froles cer maravilloso das cousas iniciaes! O home anda ensoñado ao redor de todo, e non comprende o porqué da sua cegueira de antes. Il ten xa un surrir ledo e unha ollada triste, isa oltada dos homes que ven mais aló. Todos perceben que o seu ollar non se pode deter no contorno aldeán, que as suas mans non naceron tan brancas e finas, pra maceira, e o legón, todos perceben que non é un home do agro, aínda que sexa un irmán. Il é xa un mozo saudoso que olla estranamente total as cousas, o mundo abreselle coma un abano de emocións; il non pode pasar de largo pol os camiños, sálelle ao paso a humildade calada de total-as cousas. Il vai vendo, melor, sentindo, que non son cousas valdeiras, perdidas na teima laberintica da vida cega; il vé almiñas sinxelas e caladas, afurtadas no ser de cada cousa, «frolinas saudosas, lontanas irmans das estrelas». Non, il non é o Nosoiega, il non é un burdo primitivo, il non é un centauro forte, il é un irmanciño ledizo de total as cousas. Pra il non é bruta e aldeia humilde, il sinte soio, aínda alá dentro, aínda da mudas, as verbas garimosas dos seus aloumiños de irman. Todo é seda no seu sentir afervouado.
Pro algo ven de afora, ise algo que choveu no seu ollar, cando ainda non sabía de si mesmo i-este algo envóltao n uha tristura doorosa, sotil, como un fume esvaído. Il non sabe o porqué da tristura, il sinte a lediza da vida e das cousas, como unha esencia vidal; pro por riba de ela, envoltándo todo, envoltando a individualidade de cada cousa, e dobregando a sua forma, coma un troquel, a tristeza infinda da door das cousas, e dos homes. Xa sinteu denantes aquil isleño que se chamou Antero de Quental, pro aquil ho me, rexo, puritano, vivira outro mundo e outras horas; aquil amaba a lús e a craridade esixente do sol e da idea imperativos da hora, e aquil home necesitou anos de tortura e anguria, de anceios de aniquilamento e negación pra atopar un acougo nos brazos abertos de unha crús. Noso poeta montanés anda soifio e prácelle a sua soedade, porque os homes, atenden as suas cousas, que non son as dil; i-a il góstalle a noite, porque a sús, «que ven dos ermos inhóspitos da lúa,
13 encadra o seu anceio, guía a saudade dos seus pasos, seu vieiro, i-é alento e celme da sua forte paisaxe de montana. A duor crávalle na ialma, os seus alumínios cóbrense de bágoas, e il vai preguntando o porque da door, do silenzo pechado das cousas; a sualedicia vaise murchando, como nun sono de morte, e aínda ten presenza no subconscente. Pro as cousas, e il mesmo están ali entre a inmensa duor invencíbel, que pesa tanto que il xa ten que vela coma unha razón fadal do ser. Cecais é de aquela cando zoa na sua ialma o eco tráxico do luso atormentado, «não, não valía a pena» e aínda a sua vós está muda. E xa enton non anda a vagar pol-os montes pro viven na sua ialma «as froliñas do ceio que o Noso Señor sementou nas liñeiras, nas gándaras esquivas, nos ermos penedos, entre as silveiras. ¡Humildes froliñas!» e rente aos seus ollos e a sua ialma un inmortal Cristo morto, ábrelle os brazos, e il entrégase, como unha Teresa namorada, i-a sua vida, o seu anceio, a vida e o anceio de todo teñen xa unha razón e un fogo de responso, i-a door un porqué. De aquella canta a sua ialma o cantar abalado de total-as lembranzas, de todol os anceios, i-o seu canto é pura oración, é aperta forte, é preno renunciamento. Ahi tendes Señardá.
É preciso que a nosa vida se encha de senso craro; precísase unha fé en que descansar incansabel da nosa vida e da vida toda. É despois cando emerxe de nós mesmo, conscente ou inconscentemente, a riqueza ou estulticia do noso ser. Nietzsche, que subía un pouco distas cousas, xa nos deixou dito, que compre afogarse no caos pra que naza a estrela. Xa o poeta vé a sua concencia emocionada, xa ten agarradeiro, xa non lle é posibel renunciar. Abrazados a il a door e a lediza, c-un hourizonte ideal intanxibel, il é un home entre os homes, e por riba de todo entre as cousas, il é un poeta doorido. Pol-os campos ledos da Italia mediévica, pol-os duros camiños do pelegriñar ascético correu a sua vida Jacopone da Todi. Pol-os montes da Auvernia, pol-os camiños do mundo levou Francisco o seu corazón aceso pol as duces verbas de Jesús galileo, e iles, poetas ledizos recrearon as verbas e ás apertas de amorosa fraternidade auténtica. O noso poeta xa
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/11572302.xml
Borrador OCR local de apoyo. Úsalo solo como pista débil cuando la imagen sea ambigua; si contradice claramente la imagen, prioriza la imagen:
NÓS BOLETÍN MENSUAL da CULTURA GALEGA
Direitor Literario Vicente Risco Direitor Artístico Alfonso R. Castelao
Adeministrador ANXEL CASAL
DIREICIÓN E REDAUCIÓN: Sto. Domingo, 47—OURENSE ADEMINISTRACIÓN: SANTIAGO
ABONAMENTO NOTA
Doce números, na Península 6'00 pesetas. Fora da Península 8'00 » Númaro solto 0'70 » Os pagos son adiantados e os gastos de xiro de conta dos suscritores
Este boletín non publicará mais orixinás que os que foran directamente solicitados pola Dirección. Tampouco se fai solidario das ideas n-eles emitidas, a non ser dos que por non iren rubrados, enténdense que son da Redacción.
SUMARIO
CADRO (POESÍA), por XOHAN LUÍS RAMOS O MUNDO I-OUTRAS VÍSPERAS, por ALVARO CUNQUEIRO UN ESMALTE GALEGO EN NEW YORK, por MARVIN CHAUNCEY ROSS. MAIAKOVSKY, O DERRADEIRO ROMÁNTICO, por EMILIO PITA. CANDO TERA 300 AÑOS DE ALÉN (POESÍA), por AQUILINO IGLESIA ALVARIÑO UN PORTA, por LUIS MANTEIGA ARQUIVO FILOLÓXICO I ETNOGRÁFICO DE GALIZA OS HOMES, OS FEITOS, AS VERBAS.
IMPRENTA “NÓS” Facturas - Estados - Libros - Revistas e toda crás de traballos tipográficos Trasmitanos os seus encargos Rúa do Vilar, 15 SANTIAGO
Vicente Risco Abogado Santo Domingo, 47-2º OURENSE
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/115723017.xml
NÓS
ANUZAR.—A mostragar, derramar.
APÓR.—Comenzar a moer. Xunguil-o gando ao carro.
APURRAR.—Azuzar.
AQUELAR.—Arrenxar.
ASEMADE.—Por outra parte... (Asemade non está ben faguer eso).
Asmo.—Doce, sen levedar.
ATINILLADO.—Mandil a raias.
ATIRICEIRO.—Pedichón.
ATURRAR.—Aguantar.
AVANTAR.—Adiantar. Saltar. Escalar.
AVENZAR.—Grupo de reses, veceira.
AVEZAR.—Afacer, acostumbrar.
AZAPURRAR.—Apurrar, azuzar.
BALAGOTA.—Cousa esborrullada, esnaquizada, rota.
BARBADELO.—Frio.
BEBEDEIRA.—Borracheira.
Bicos.—As puntas das espigas do millo.
Bicha.—Zumezuga.
BIRILLA.—Ingle.
BOCAIRO.—Burato.
BOCAÑO.—Intervalo antre dúas rachas de chuvia.
BOCHA.—Vexiga.
BOLO ASMO.—Masa do pan sen fermentar.
BROLLO.—A meio madurar.
CABACO.—Anaco informe de madeira.
CACHO.—Racimo de uvas.
CACHÓN.—Lugar en que a auga de un río vai moi revolta entre penedos.
CACHÓN.—(Ferver a).—Estar fervendo moito.
CANINEA.—Rapaciada.
CARROLO.—Castaña asada e mondada.
CICHOTA.—Xeringa de madeira.
COMESCHAMAR.—Faguer unha cousa calquera (Vou comeschamar un campo=vouno egur. Comeschamar a porta=pecha a porta).
COMESCHIAMO.—Cousa, obxeto.
CORISCO.—Pedrazo, granizo.
COSCA.—Vaina das fabas.
COSCO.—Follas que envolven as espigas do millo.
COTELA.—Parte mais outa de unha cousa.
CURISCA.—Vento frio.
CURRIPA.—Camiño que case se non vé, desfeito.
DAÑAR.—Nadar. Rabiar.
DAÑADO.—Rabioso.
DECATARSE.—Darse conta.
DECOTA.—Poda.
DENTEQUEIRO.—Colmillo.
DESANUBIAR.—A moita velocidade (corre que desanubia).
DESEIVAR.—Laval-a roupa de primeira intención, lixeiramente.
ENDRÓMENA.—Persoa inutil, que non serve pra nada.
ESBALAGOTADO.—Esnaquizado, esborraillado.
ESBARRECADO.—Ancho.
ESBOURAR.—Reventar.
ESCAST.—De xeito que... De todos modos...
ESCRONCHA.—Punta da cana do millo.
ESCUNCHAR.—Abril-os ourizos pra lles tirar-as castañas.
ESPARGALLAR.—Estender.
ESRGO.—Poste de madeira.
ESTIÑAR.—Sumirse un líquido.
ESTUADO.—Cegado, atascado.
FABO.—Celdillas dos panales en que está a mel.
FANEGUEIRO.—Acaparador.
FORRUXE.—Hollin.
GAFO.—Leproso.
GODALLO.—Castrón.
GUILLO.—Cuña.
ICHÓ.—Trampa prás perdices.
ILLARGA.—Cadeira.
INZAR.—Reproducirse moito.
IXOLA.—Xoguete.
IXOLEIRO.—Mañoso.
LASTRADO.—Caido co peso.
LAVARADA.—Llamarada.
LAVAREDA.—Lavarada.
LIGAR.—Atar. Coincidir.
LIÑA.—Baraza, atadillo.
MARRUCO.—Parte queimada. Isca.
MOLEGADO.—Machacado.
MORGADO.—Maorazgo.
MOSIÑO.—De facil traballo.
MOUCO.—Xordo.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/115723019.xml
NÓS
obriga de gratidude e por impérativo das outas esenzas do espirto, seguida por a mocidade galega.
NÓS sinte na ialma a grande door da escola de Meiciña de Galiza.
PRA A UNIFICAZÓN DO IDIOMA GALEGO.
Seminario de Estudos Galegos está fa-
guendo circular en folleto as concrusiós acordadas pol a Seizón de Filoloxia, baixo do tiduo de *Algunhas normas pra a unifica zón do idioma galego*. Naturalmente, que o Seminario non fai outra cousa que propolas á quen as queira acetar, anque dende logo han de ser adoitadas de hoxe pra diante nas pubricaciéns do Seminario.
As normas están feitas tendo en conta traballos anteriores, coma o presentado pol o Sr. Couceiro Freijomil á Asambreia do Se-
minario tida en Pontevedra no ano 1928, em-
prentado despois c'un apéndice do Profesor Moralejo, da Universidade Compostelá, as aportación dos membros da Seizón de Filo-
logía, e o informe dos xefes de Seizón do Seminario.
Son de tres castes: *Normas ortográficas*, que comprenden tres seizoóns letras, siños ortográficos e ligazón de verbas. *Normas fonéticas* e *Normas morfolóxicas*.
Non son normas ríspetas, nen tampouco son moitas; deixan unha gran liberdade, e sobre todo, respeitan as formas locais e os dialectalismos, que enrequentan e dan variedade ao idioma. Limitanse a aquiles puntos nos que a anarquía era mais rechamante e revoltante, e a desbotar formas bárbaras ou de excesivo vulgarismo, e a facer trunfar o bon gusto.
O criterio é mais ben ecléctico e provisio-
nal: inspiradas no intento de dar facilidades ‘ao que lee, mantén o uso do *x* contra *g*, *j*, suprime ‘o apóstrofo e limita a usanza do
guión, aténdose n-outras cousas ao costume mais corrente, sen consideración escesiva á etimoloxía nen ao fonetismo. As *Normas*, pol-o tanto, non se poden dar por rigurosamente centífecas, mais a sua orientación práctica é boa e san, doada e sinxela, pol o qual, nós proporiamos a sua adopción, *provisionalmente*, e namentras non haxa antre nós un enseño regular da nosa lingua, en cuio caso, coidamos que se debe volver inmediatamente ás formas que podemos chamar clásicas, e máis á ortografía etimolóxica.
N outro número, reproduciremos as *Normas* do Seminario.
SEMANA DE HISTORIA DE GALIZA
ANÚNCIASE, asegún prospeuto que recibi-
mos, no Instituto de Noia, baixo a dirección do Prof. Álvaro das Casas do 22 ao 27 de Febreiro.
As leicións son as seguintes:
Día 22: *O valor espiritual da Historia*, pol-o Prof. Álvaro das Casas.
Día 23: *La Galicia prehistórica*, por Santiago González Zurdo.
Día 24: *La alta edad media en Galicia*, por Eduardo Ronquete Viñas.
Día 25: *Nuestra baja edad media*, por Valentín Mata Hernández.
Día 26: *Nuestra historia en la decadencia*, por Joaquín Pérez y Pérez.
Día 27: *Galicia en el siglo XIX*, por Alfonso Costa Rodríguez.
Dámol-o noso cordialísimo parabén ao Instituto de Noia e mais ao noso colaborador Álvaro das Casas, por tan fermosa ini-
ciativa, de que están ben necesitados os nosos centros docentes. Craro que temos que lembrar tamén os cursos do ano pasado na Univerridade e na Escola Normal de Pontevedra, mais hai que recoñecer que o Instituto de Noia leva realizado unha boa laboura no tocantes á coñecencia da nosa terra e dos seus valores.
LETRAS DE AFORA
*ÈVE* DE CHARLES PÉGUY
Una foto do tenente Charles Péguy cas botas de campaña que n'il semellan de mariñeiro de Dunkerke e a timidez da barba lira de home do agro e os *pince nez* de *escritor apaixonado do tempo do affaire* *Dreyfus*. Un Francis Jammes con uniforme, un parisién dos lóiros cuia pérda doía a Gautier, un franco da Austrasia. Na súa obra xurde como a néboa vexetal das campías e pora forza sen orde, a sáiva, a represantación sinxela en estampas ou pasos de procisión dos problemas, eisa separación dos bos e
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/115723024.xml
MERQUE VOSTEDE Plumeiros RAFIUM
De máis dura qu'os de pluma e limpan millor.
Véndense en todol-os establecementos do ramo.
ANDRÉS PERILLE --- OURENSE
Sanatorio Quirúrxico de San Lorenzo
Santiago de Galicia
Dos Profesores
D. Fernando Alsina e D. Antonio M. de la Riva
CIRUXANO XINECÓLOGO
FOTOGRABADO
Si quer qu-os seus fotograbados sexan o mais perfeito posibres, convenlle envialos aos
Talleres de fotograbado ESPASA-CALPE S. A.
Ríos Rosas, 24-Apartado, 547 MADRID
A sua biblioteca non será
unha biblioteca galega,
mentras non adequira as
obras editadas por
NÓS PUBRICACIÓNS GALEGAS E IMPRENTA
SANTIAGO
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/11572307.xml
NOS
pra o culto, tal como un calis en Sant-Iago no 1476 (huum calis de ouro... e no pee con tres escudos con armas esmaltadas (11), e outro no convento de San Francisco de Sant-Iago, que figuróu na exposición de Lugo de 1896 (12).
Un inventario francés de Carlos VI, feito na 1399, mencioa unha crus que penso debe ser galega e semellante á crus de acebache de Oviedo, xa mencioada enriba: «une croix de Jayet, a un crucefix d’ambre blanc et deux angelotz de mesme. Nostre Dame, St. Jean et un pie d'argent en maniere d'une terasse esmaillée de vert, ou sont oz e testes comme de mors» (13). O relicario en forma de busto ca cabeza de Sant-Iago Alfeo, mandado facer pol-o Arcebispo Fr. Berenguel de Landoyra (1317-1330), ten unha crus esmaltada en roxo. López Ferreiro atribuie tamén un crucifixo de marfil esmaltado e a imaxen de prata da Virxen e o Neno, como a cara e mans, feito en Sant-Iago.
Os nomes ben hespañoles como Arias Pérez, Pedro Peláez, Pedro Martínez e Fernán Pérez, que atópanse xa dende o século XIII, nos mostran un período de prosperidade pra os esmaltadores na cidade de Sant-Iago. É unha pena que López Ferreiro (15) que falou distes nomes, atopados nos documentos e que eu non sei de onde os tomou, non poidera escrarecernos máis sobor algúns esmaltes do século XIII en Sant-Iago que quizáis poideran ser certamente galegos.
Os esmaltes, en tróques, do XII, que os documentos nos din que foron en Sant-Iago, non son galegos. As arquetas esmaltadas de San Cucufate, Sal Silvestre e Santa Susana, feitas en tempo de Diego Xelmírez (16), me parescen ser moi semellantes á arqueta esmaltada de Bellac (Haute Vienne), xuzgando pola descripción que Ambrosio de Morales fai delas. O frontal, mandado polo mesmo Arcebispo, foi feito pra ser esmaltado; mais as verbas (sinxelamente di que o fondo é «pintado»), non é crara e pode referirse ao niel. O arte do esmalte ven xa de tempos moi antergos; pois a crus do século X, probablemente asturiana, doada polo rei Alfonso o Magno tiña un pequeno esmalte «cloisonné» en ouro.
Por estas citas e eisemprares parece cra-
ro que o arte do esmalte foi traballado na Galiza e que Sant-Iago foi un centro forxador de artistas. Coñeceron todos os diferentes tipos de esmalte, sen contar o cloisonné, champlevé, baissetaille e o incrustado, nos que foron sempre bós mestres.
Foi opinión moi espallada que os esmaltes se fixeron só en poucos sitios de Europa na Edade Méia, e nos comezos do Renacemento; mais ista idea é agora desfeita pol-os novos estudos sobre iste arte.
Cando Ambrosio de Morales escribeu seu relato dos ouxetos das igrexas que habia ollado en Sant-Iago, dá conta dunha crus de ouro esmaltada en negro: «la una es de oro con muchas perlas gruesas, aunque no muy finas, es harto bien labrada y esmaltada de negro: ésta tiene el pie de plata» (17).
O uso do negro sobre ouro é raro e curioso. Lémbrame un pequeno pendurado relicario de ouro (18) esmaltado en negro e branco, que atópase no Museo Metropolitano de Arte. Na forma é semellante a unha crus, cos remates dos brazos que voltexan coma frol de lis, tendo no centro unha pequena caixiña cas letras «IHS» no anverso e no reverso «A M». Ten ademais, nun dos remates, un buratiño pra que a dita crus poida ser pendurada ou cosida á roupa. Chama atención, non embargante, a forma dista crus. Algunhas outras semellantes foron atopadas en diferentes artes, como no bizantino por eisempro (no disco nielado de Cypro) (19), mais lles falla as puntas antre o escudo da crus. Só coñezo, que teñan as ditas catro puntas ou raios e istas grabadas no reverso, duns cruces: unha no Museo Metropolitano de Arte e outra nunha colección particular. O Dr. Hildburgh (20) as publicou e dou a coñecer como galegas. Outra crus (21) en Sant-Iago, antigamente procesional, mais agora posta nunha capela, demostra que a teoría do Dr. Hildburgh é enteíramente xusta (22). E xa que as cruces de cobre son todas galegas e antre elas atópase a forma orixinal do pequeno pendurado relicario; coido, non embargante que ela debe tamén ser galega. A crus de acebache de Sant-Iago, a de Oviedo e a de prata tamén de Sant-Iago, de tipo latino, teñen a mesma particularidade da punta ou raio antre os brazos da crus, particula-
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/115723018.xml
NOS
16
Muda.—(a fariña).—Moi miuda.
Mureira.—Ratoeira.
Murgar.—Tapar un burato con murgo.
Murgo.—Musgo.
Nedio.—Liso.
Paxareco.—Rosio, sitio arredor de unha casa.
Parceiro.—Coheredeiro.
Parrumeira.—Sitio da cheminea en que se forma o hollin.
Pedrazo.—Granizo.
Pitar.—Partir en anacos miudos.
Planeta.—Que pretende sabelo todo.
Pote (festa de).—Festa grande, boa.
Potra.—Humores negros do millo.
Rabizar.—Esgallar.
Raxeira (estar de).—Estar tomando o sol.
Releves.—Xantar que sobra do día da festa e que se come ao seguinte.
Renlo (ô).—As costas.
Requiña.—Porca pequena.
Resio.—Rosio, sitio arredor de unha casa.
Rixar.—Fritir.
Rollar.—Tapar un pote, unha cazola, etc.
Rosio.—Resio.
Soalleira.—Roupa posta ao sol.
Tanada.—Cobertizo.
Tempras.—Fruto que madura cedo.
Ula?—Onde está?
Xuros.—(diñeiro a).—A réditos.
Xaquín Lorenzo Fernández.
OS HOMES, OS FEITOS, AS VERBAS
A GRANDE DOOR DA FACULDADE DE MEICIÑA DE COMPOSTELA
Sen inxuria prás mais a escola médica compostelá tén representado a forza de maor infroenza na Galiza da Universidade, por a longa e senlleira tradición, o traballo dos médicos no agro, e nos tempos decorridos formadores da Galiza romántica e aitoal por seren os estudantes de Meiciña os apaixoados das novas ideas. Hospidal de peregrins n'outrora, hoxe hespidal e sanatorio, Compostela debe aos médicos un dos seus dereitos á capitalidade galega. Dende antigo—lémbrese a escola filosófica de Varela de Montes, a clásica elegancia de Andrey, a revolución clínica de Teijeiro, a exempraridade de tantas outras figuras como Romero e Barcia entramos poetas de inspiración enxebre—a escola médica galega tén un estilo que trascende a pura teoría e práctica, recolle a inquietude filosófica e garda no necesario pragmatismo a procura de un eixe de pensamento. Hoxe a petrucia faculdade sofre a door da morte de dous dos seus millores fillos, entramos xóvenes mestres, entramos fuxidos no intre millor pra maduraren cada un o seu pensamento diverso e compre-
mentario. Os Doutores Nóvoa Santos e Rodríguez Cadarso semellan encarnare no vivir e hastra no morrer os dous tipos do comprexo ser galego, ás veces misturados na mesma persoa, n'iles precisados e senlleiros ca precisión e claridade amedrada por as diferentes vocacións: O fisiólogo, o anatómico. Nóvoa Santos fisiólogo e clínico, foi místico e pesimista, amaba a morte e n'ela pensaba de cotío. Cadarso, anatómico e antropólogo, amaba a vida e non pensaba na morte. O primeiro miudiño, refreixido, exiaciaco, rexo, optimista, apolíneo Cadarso. Na cadeira a elocuencia maia, afondada de Novoa, a verba sonora, sintética de Cadarso amigo das vidas ideas goethianas ao cispricare o xénesis do cráneo ou seguindo nas caveiras dos cemiterios galegos o tipo anatómico ca raza. Nóvoa abriu a porta a morte amiga vella por os camiños da eisprencia psicolóxica. A Cadarso tiña que o sorprender a morte de xeito brutal. A door da escola compostelá é door da Galicia e do requintado mundo da cultura europea. Escolleitos por a morte na chea xuventude a sua obra ha ser por
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/11572305.xml
NOS
d-unha cadeniña. Fai 10 anos que eu teño ise reló, Para todol-os días ás tres en ponto da serán, ás tres en ponto da mañán. Eu senteime onde aos vintecatro pequenos e cadrados vidros da fiestra. Eu tiña o reló n unha mau, n-outra mau tiña un libro. O libro mercóuno Don Nicolás Agüera en 1856, tres anos deuantes de morrer. Trátase de versos. Versos franceses, versos craros, finos, fantasias ao xeito de Rembrandt e de Callot. Trátase do «Gaspard de la Nuit» de Aloysius Bertrand. Don Nicolás era un home calado e mui pulcro. Tiña unha pequena barba rizosamente soave i-unhas mans longas e transparentes. Tivo once fillos—Elisa, Agustín, Nicolasa, Pilar, Gonzalo, Carmen, Manuel, María, Sergio, Eugenio, Isabel e Pa ricio—e
traduxo ao latín tres poemas de Gérard de Nerval. Morreu en 1866. Foi un home feliz, calado, pulcro. Como se vé tampouco no to- cante aos homes se pode nunca decir ren.
Bisi, con unha man erguida, Os pregues finos, graves, amantes, do traxe negro. Unha carne branca e lonxana. Bisi, no camiño, a Señora. Logo incrinando a cabeza á esquerda, triste, entrou na casa. Inda levaba a man erguida, acenando o seu branco, carne branca e lonxana. A Señora foi sempre unha muller grácil e riseira. Viveu a comienzos do século.
Álvaro Cunqueiro.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/72/72a1/72a148c4-6a3d-401a-9ad5-272803f56082/115723021.xml
NÓS
fados etruscos un mozo, un adolescente e non pasa do derradeiro ano do Bachillerato sentindo con absoluta honradeza a responsabilidade da primadeira e do primeiro poema e de non saber grego pra poder ler a Safo no piñeiral de esgrevio ulido. De eiquí sua gran deza e fracaso porque ao morrer os pais hai de gobernare a casa e pra sementar fro curtar o bosque sagrado. O Dante de Papini, Dante tamén adolescente ao tomar terril lemente en serio todo, ao ironizare seria mentes, como si da verba pendera a sorte do mundo. O xigantesco emigrado é no Papini un paseante que non deixa de ollar as torres de Firenze nas pirmeiras serás da pubertade, colatín fresco, e lirentes as miserias do veciño. Sería o Imperador un podestá ideal pra o mundo i-os sons do campanile monecipal as horas regoadoras do Santo e Romao Imperio. Dante etrusco é profeta e ainda que Papini non o afirme menos roman do que figura, é dicir o contrario do Renaci miento e da Contra Reforma. Un adolescente dono de xénio de abondo pra alongare ao largo de todo un vivir unha única hora da adolescencia, aquila da tráxica descoberta de o correr do vento de Deus encol da ialma e do mundo, tal semella a idea papiniana da ispiración dantesca, o menos literario e académico, o máis profético e aduviñador de futuros sentindo o mundo como motivo e prólogo de unha derradeira xustificación.
Hai un capidoo de gran forza e suxestión: o do «Veltres», o can misterioso espaventador do lobo, do demo. Papini ao interpreitalo como vaticinio do reinado do Sto pirto cingueo co miragre franciscán, e nós lembramos como o soio gran poeta moderno que © tefia recollido foi o neno ejstático Francis Thompson no «Lebrel do Ceu» eisprendor de vitral simbólico na poesía atlántica.
CRÍTICA APRIORÍSTICA
Ne TR, xiada, neve febrejriña, o Mediterráneo foulea como no tempo de Ulises, anúnzase a revoluzón, eiquí na Galiza non sabemos cando as mimosas ceibaran seu nú mero de ulido de ouro vexetal. Igoal que o deserto Febreiro —deserto pódese detinire: o non previsivile,—o anunzo de o libro de Paul Morand pra os derradeiros do mes. Di o tidoo: «France la doulce» ¿Por qué non faguer crítica a priori? Mais xogando limpo pois Cun falseiro apriorismo, sen leer os libros fanse moitas críticas de Farmacopea. Paul Morand é cecáis o soio esquirtor que sinta o pracer de ser burgués — bur gués de Va ad diplomatica e do Quai d’Orsai. E pra selo tén de ser seu sangue neófita na Europa, renunza a tribu ancestral da sua estirpe onde resóa a palinodia congolesa do bosque fadal por o violoncello do requintado olandes: libertade. Contra Emmanuel Berl burgue pode sifificare trunfo e madureza, incruso con bizantinismo, de libertade. Morand sempre viaxando, superan do o castelo dos medos do Grand Hotel de Vicki Baum— soio misterio de Udolfo pra os «vasta» aínda que señan feudás da Por nia, Morand que daria un segredo de a do por ter a pel branca de un serranchin dos bosques de Noruega, Morand cuia paisaxe sería ista; conversa parisien no interior holandés con fiestras ao parque inglés (Rotonde-Utrech-Balmoral) que escribirá baixo o rubro de a frase da Chanson de Roland? O maor heroismo dos Pares Carolinxios como do noso Conde D, Ramón, foi a incomodidade da Hespaña pra faguer palenque e cazata feudal como a de Felipe V pra faguer xardín. Pois escribirá a épica da Francia como horto e viña, bosque ao Vign) xentilhome incómodo na bohemia e na Av demia, cas trompas de caza e precisamentes cando os albres locen lumes outonisos como a chemineia de Montaigne, libro de contas e datas da burguesía elegante da provincia, capidoos de roxo Borgoña, de sotil bordeau de púledo Rhin-Stendhal, Mont i rrés, Clemenceau non quixo, tivo vergonza de inaugurare a Eisposición de Horticultura pois Clemenceau foi un bárbaro galo i-o bon francés ao debullar unha alcachofa de St Pol de León sinte o pracer estético da fonte barroca. Francia tradicional madura, horto e xardín, salón da natureza, sen xiada de lider, nin solano nin vento taro, dende o lutecianismo de Juliano, as ro: dos Valois, a galiña e as apertas de palleiro de Enriq IV... hastra a cobra aniñada no veludo e Proust, será o libro de Morand. E fái ben si pode pois xa que ningúen oxe se crucifiMur por un probrema ou por un caso de concenza como dinantes Anthero, ou Nerval (soio Wegener deixouse morrer de frio metsfísico) abonda con gardar o viño nas pipas dos ilustres tartratos.
R.O,P.
REVISTAS
BOLETIN DE LA ACADEMIA GALLEGA Coruña, 1.” Sepbre. 1933.
Dex Federico Maciñeira pubrica un traballo tidoado: Ef Oretgal en el culto de los Cabos (notas para su estudio). O cabo mir d'Ortegal tivo que ter estraordinaria impor-tuncia pra os navegan E'o Ar yin da Ora sardina o hro de Stra-bón, Plinio e Nela, o 7rilenco Utolomeu.