Artículos

Clamor na encrucillada por Bouza-Brey, Fermín Ano X Número 59 (1928); p 195

A eirexa de Santa Eufemia d'Ambía por Gómez-Moreno, Manuel Ano X Número 59 (1928); p 196-198

A eirexa de Santa María de Mixós e as súas aras romanas por Bouza-Brey, Fermín, Ramón e Fernández Oxea, Xosé, Fuentes Canal, Manuel Ano X Número 59 (1928); p 199-201

Por terras orientals : (cartas encol da miña pilingrinaxe). I por Gómez Ledo, Avelino Ano X Número 59 (1928); p 202-203

Catálogo dos castros galegos : considerazóns arqueolóxicas Ano X Número 59 (1928); p 203-208

Archivo filolóxico e etnográfico de Galiza. por Cotarelo Valledor, Armando Ano X Número 59 (1928); p 209-213

Os homes, os feitos, as verbas Ano X Número 59 (1928); p 213-215

Un galego na Frorida (nota presentada ó seminario de E. Galegos de Sant-Iago de Compostela) por Cotarelo Valledor, Armando Ano X Número 59 (1928); p 216

Páginas

Año X Número 59 - 15 noviembre 1928 - Copia dixital

Páginas 2 de 28

Número publicación

Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano X Número 59 - 15 novembro 1928

Descargas

Va a descargar los ficheros del grupo Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano X Número 59 - 15 novembro 1928 en formato PDF (versión imprimible)

Seleccione para descargar:

El documento entero (28 páginas)

Una selección Desde página hasta

Descargar

El esquema METS es un estándar para la codificación descriptiva, administrativa, estructural y de metadatos respecto a los objetos dentro de una biblioteca digital, expresado mediante el lenguaje de esquema XML del World Wide Web Consortium. El estándar se mantiene en la Red de Desarrollo y Oficina de Normas MARC de la Biblioteca del Congreso, y está siendo desarrollado como una iniciativa de la Biblioteca Digital de la Federación.

Exportar

Ano X Número 59

Título	Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano X Número 59 - 15 novembro 1928
Idioma	Gallego
Notas	Reproducción electrónica. Santiago de Compostela: Biblioteca de Galicia, 2009
Tipo de publicación	Publicacións seriadas
Otros autores	Universidad de Madrid
Otros autores	Seminario de Estudos Galegos
Otros autores	Sociedad Gallega de Publicaciones

Formatos de descarga

Exportar

Descargar en formato Linked Open Data / EDM 5.2.8

¿Quién participó?

Fuentes Canal, Manuel

Gómez Ledo, Avelino

1893 - 1977

Cotarelo Valledor, Armando

1879 - 1950

Ramón e Fernández Oxea, Xosé

1896 - 1988

Bouza-Brey, Fermín

1901 - 1973

Gómez-Moreno, Manuel

1870 - 1970

6b5a85a6-9a03-4e59-a2b4-2857c573b256

¿Qué otros autores fueron coetáneos?

¿A quién se menciona en esta publicación?

Lesta Meis, Xosé

Risco, Vicente

1884 - 1963

Otero Pedrayo, Ramón

Díaz Baliño, Camilo

1889 - 1936

Manuel Antonio

1900 - 1930

Villar Ponte, Ramón

1890 - 1953

Carré Alvarellos, Leandro

1888 - 1976

Castelao

1886 - 1950

Rodríguez González, Eladio

1864 - 1949

Casal, Ánxel

1895 - 1936

d4aceb71-3fb0-4975-9ab5-4af83511f62b

¿En qué otras publicaciones participaron estos autores?

¿Qué materias trata?

Literatura galega

Prensa

Arqueoloxía

56114575-4654-41f7-b26e-a6f65f9c6afe

¿Qué instituciones aparecen?

Universidad de Madrid

Seminario de Estudos Galegos

Sociedad Gallega de Publicaciones

¿Qué otras publicaciones hablan de estos organismos?

Ejemplares físicos

Biblioteca de Galicia	Signatura: Public. 5 — NOTAS: Anotacións manuscritas nalgunhas contracapas. Comprende: Ano X Número 59 - 15 novembro 1928 Versión PDF Formato ePub

Tanto la transcripción de los textos (OCR) como la identificación de las entidades mostradas se han realizado mediante inteligencia artificial. El resultado puede contener errores acumulados en ambos procesos; conviene verificarlo contra el facsímil original. Más información[aquí].

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/115720224.xml UN GALEGO NA FRORIDA (NOTA PRESENTADA Ó SEMINARIO DE E. GALEGOS DE SANT-IAGO DE COMPOSTELA.) O célebre historiador Antón de Herrera na sua tan soada crónica *Historia general de los hechos de los castellanos en las Islas y Tierra firme del mar Océano*, adica grande parte da sétima *década* a refendar as arriscadas aventuras do adiantado Hernando de Soto por terras da Frorida. En chegando a referir a morte do caudillo—21 de Maio de 1542—nomea eisí o capítulo IV do libro VII: «De lo que sucedió a los soldados de la Florida después de la muerte de su general Hernando de Soto»; e n-este capítulo pódese ler o seguinte relato que fai conta recoller por se tratar de un galego e pol-as intresantes novas n-él consiñadas. A edizón que sigo é a emprentada en Madrid, oficina real de Nicolás Rodríguez Franco, 1726, en folio, páx. 135, da espresada década. Di, pois, o cronista de Illescas que tendo determinado os xa descorazoados esporadores de abandonar a ingrata terra dos Vaqueros e salir ó mar, foron molestados polos indios «y cargándolos—espón—al paso de un arroyo, hirieron a un soldado llamado Sanjurjo, gallego, y pasando unos calzones de malla, le atravesaron el muslo derecho, y pasando la flecha las tejuelas y bastos de la silla, llegó a herir el caballo con dos dedos de flecha, que era de las comunes que los indios hacen de carrizo, con la misma punta de la caña cortada al sesgo y tostada al fuego». Con moita razón pon Herrera ista apostela ó marxe: «Golpe de flecha nunca visto». «Alzaron de la silla al soldado—segue escribindo—y por entre ella y el muslo le cortaron la flecha y le dejaron a beneficio de su cura, que con aceite, lana y ensalmo había hecho muchas admirables en esta jornada. Y después que se perdió el aceite en la batalla de Mavila no había curado ni a sí mismo aunque había tenido dos heridas creyendo que la cura no era provechosa sin aceite y lana sucia. Viéndose, pues, en tanto trabajo, por haber jurado de no llamar al cirujano aunque se muriese por no sufrir la crueldad de sus manos, en lugar de aceite tomó unto de puerco y de la lana hilada de una manta vieja de indios, porque ya no había entre los castellanos camisa ni cosa de lienzo, y al cuarto día estuvo sano y al quinto subió en su caballo, pidiendo a todos perdón por no haber curado dejando perecer a muchos, creyendo que la cura consistía en la lana y el aceite, y que pues veía que estaba en las palabras de Dios, dijo que fuesen a él que las enseñaría a todos. Era este hombre casto, buen cristiano, temeroso de Dios, gran ayudador de todos y curioso en otras tales virtudes». Pol-a copia ARMANDO COTARELO. Imp. NOS, Real 36-1.º A Cruña

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/115720215.xml NÓS da, moreas de cachote e o do Outeiro de Pazos, onde os alicerces andan á fartura. Apesares de clo non nos atrevemos a incruir ningún dos dous no número das citanias, pois os cachotes do Castro de Berredo óllanse soio no centro da prataforma e á beira dos muros do parapeto e por contra os alicerces das casas non o froran por ningures i-en canto ó Outeiro de Pazos, cas suas casopas, ó parecer de pranta rectangular estasas non somente na superficie fortificada, senón tamén, e por certo en grande cantidade, na caída do monte cara a Arnoia, fan matinar millor n-un poboado romano desenvolvido n-unha acrópoles prerromana, que n-unha pequena cidade indíxena. OS OBXETOS ASOELLADOS.—Son istes as cerámicas e o machado do Castromao, e as léguas descobertas ó pé da coroa de iste castro e nos de Ourille, Outeiro de Pazos e Vimieiros. As cerámicas do Castromao, polo seu perfil, polo groso dos testos e pola fabricazón á man paralelizanse doadamente con outros restos de grandes vasixas castrexas, principalmente as descobertas na citania de San Cibrán das Lás, tan imitantes ás que nos ocupan, que semellan saídas do mesmo taller de oleiro. En canto ó machado que polo-a sua pequena e disposizón dos gumes mais parece arma guindadeira que istrumento de traballo, atravemonos á crasificalo entre as ca teias, armas céltigas, das que apareceu un esemprar probabre en Troña (Mondariz) (1), que se alcontran nas culturas do ferro das estazóns de Ornavasso e de Sanct-Michael (Carniola) e das que falaron Servius (Ad Aeneida, VII, 741) e San Isidoro (Origenes XVIII, 7). En resume o mesmo material posthallstattico misturado mais ou menos de elementos romanos peculiar da civilizazón dos castros. OS CASTROS SIN VESTIXIOS DE FORTIFICAZÓN VISIBRES.—Son tres, coma xa queda esposto; o monte do Castro, o Outeiro de Rubiós e o Castrillón, que prantean un problema intresante e de resolución pouco doada cos datos fornecidos por unha sinxela proinspezón dos lugares. Pol-o que toca ó monte do Castro e ó Outeiro de Rubiós, non coidamos imposibre que con algúns lixeiros traballos de esporazón se chegaran a descubrir os alicerces das suas murallas, mais o caso é por completo distinto no Castrillón, monticelo remexido fondamente pol-os pedreiros, e onde non apareceu ren que teña relación ca arqueoloxía. Á qué deberá o seu nome? Á semellanza da sua forma natural ca forma dos castros verdadeiros? Poderá ser, anque a existencia da antiga capela derrubada, que mencionamos na papeleta, non deixe un campo pra matinar n-un vello culto ali localizado e cuia lembranza fuxiu arestoras ata das zonas, tan grandemente conservadoras, do folklore. A VECIÑANZA CON OUTROS XACIMENTOS ARQUEOLÓXICOS.—A terra de Celanova é na actualidade moi probe en mámoas non podéndose sinalar outros grupos de elas, que os do Vieiro (1) e os do monte de San Cibrao (2), postos na divisoiras da Arnoia co Limia e bastante alonxados das acrópoles castrexas. No onomástico alcontramos somente ó lugar da Medorra, situado ó pé do Monte do Castro. Da mámoa ou medorra pareceunos albiscar algún vestixio n-un souto prosimo ó lugarciño de tal nome. E compre que agora nós fixemos no feito de apareceren obxetos de procedenza romana nas prosimidás ou nos mesmos castros obxeto de iste estudo. Olláronse, en efecto tégulas, ó pé da croa do Castromao e do Outeiro de San Marcos e dentro das áreas fortificadas dos Outeiros de Pazos e de Vimieiros e do Castro de Ourille; non lonxe do Castro de Trelle asoelláronse restos de unha villa romana, consistente en tubos de barro pra conduzón de augas, e por derradeiro, a (1) Díaz Sanjurjo-Los castros antiguos y el Itinerario n.º 18 de Antonino, B. C. M. O. vol., II e III. (2) Arturo Vázquez Núñez, Estudios protohistóricos. Las mámoas, B. C. M. O. vol., I, páx. 334, 1994 e P. L. Cuevillas, As mámoas do Concelio de Rairiz, B. R. A. G. número 128, 1928.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/115720220.xml los hai que valerse d'un libro que se titula Ciprianillo, e téñense dado casos de facer excavaciós sen que deran resultado. Cencia popular. Predición do tempo.—Si ñal de cambio de tempo, cando se lavan os gatos e se catan as pitas, e rubiéns ó nacente, esto pra chover. Pra vir vento forte, cando a leña se queima con moita forza que parez a fragua d'un ferreiro. Pra vir sol e tempo craro, cando ven aire N e no W non queda ningunha nube ó pórse o sol. Remedios pr'as doenzas. Os mais usados, malvarisco, romero, cuentrillo, violeta, malvas, ruda, couselos, dormideiras, liñaza, etc. Arte popular. Na freguesia de Riomuíños hai dous cruceiros, un no pobo de Souto e outro no d'Outeiro, e dous petos das ánimas. No resto do concello, hai uns sete cruceiros, e en Leirado, sete nichos. 17 - 12 - 1926. ISIDORO ROJO FERNÁNDEZ. UNHA PANXOLIÑA Ainda está ben vivo por fertuna na nosa Terra o costume da panxoliña nos dias le dos de Nadal. Fatos de rapaces percorren as casas coñecidas cantando vilancicos ó compás das frautas, pandeiros e birinsbaos. Menos doado é que persoas xa maores teñan ó seu cárrego serenatas semellantes aínda que non sexa cousa inusitada en certas aldeas nas que os ousequiados é costume que os agasallen con algúns piscolabis. Na cidade cantan no portal si é que non teñen licenza pra facelo no interior. Pol-o común estes cantores son improvisados e sin concerto previo, anque tamén se den casos de orfeóns co debido ensaio. A música é eminentemente popular e bastante caraiterística. Algunha vez foi publicada, pro moitas variantes ameazan con se perder por negrixenza dos folkloristas. Tamén é ben variada a letra producto de unha musa de infantil inxenuidade. De entre as que teño na miña coleizón, todas casteláns ou bilingües, escollo a que vai seguidamente pola sua curiosidade e NOS por hacharse escrita en idioma galego. Foi recollida en terras de Melide. Di eisi: Xente nobre somos estes que eiquí vimos, si nos dan licencia os Reis lles pedimos. Xente nobre somos os que eiquí chegamos si nos dan licencia os Reis lles cantamos, que é descortesía e desobedencia en casa tan nobre cantar sin licencia. ¿Quen vai de camiño en noite tan mala? Son un probe vello e traio en compaña unha linda moza doncela e preñada. Pra Belén andaron en longa xornada, colleunos a noite na cidade santa; todo estaba escuro, a porta pechada; n-ela peta o vello con homilde gracia; responden de drento que era o que buscaban. —«Buscamos auxilio si nos dan pousada.» Responde unha vella: —«Vaian noramala.» —«Ábranos, señora, señora cristiana...» —«Non damos auxilio, busquen outra casa.» —«Teña caridade, mire esta rapaza...» Entón dixo a Virxen: —«Cala, José, cala, sigue, non te afrixas por esa mundana que no ventre levo quen nos remediara.»

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/115720210.xml ## POR TERRAS ORIENTALS ### (CARTAS ENCOL DA MINA PILINGRINAXE) #### Xénova Cumpro o meu ofercido esquirbíndoche istas liñas nas que reco llo as impresións anotadas denantes no meu carnet de viaxe. Non coides que vas ler cousas outisimas: ás miñas son intrascenden tes, que eu son inimigo das filosofías de «a cadelas» e das outras se son amigo (ti ben sabes canto ademiro os bós filósofos) non quer dicir que eu me creia capaz de marañalas. Moitas ganas tiña de facer iste viaxe, en particular, pola Terra Santa, seguindo o exemplo d'aquela virxe galega santa Ethe ria, a que nos deixou un tan curiosiño *Itinerarium* que calquera día hei de tradocir á nosa lingua, se Deus m'axuda; mais co-as ganas non chegaba endexamais, hastra que a Providencia compadecida de min facilitou mo n'unha forma dina de pôr cubiza on principe. Xa se me facía lonxano o día da partida e solasmentes fallaban oito días pra partir. O meu temperamento bulía d'eiqui pr'aculá movido pola idea fixa do viaxe. O meu célebre polarizado fervía e de tanto ferver ca foi producida aquela dór de cabeza co-a que amañecín o mesmo día tan deseado. Arranxei as maletas, pidín un taxi por teléfono e no intre que as acomodaba n'il dixenlle ó chofer sen darme conta: —¡Á Terra Santa! Fitoume moi dispacio c'unha surriza que me deu ben que pensar e vendo que non botaba pra adiante berrei: —¿Imos ou non imos? —Onde, señor. —Pois á Estazón. Namentres atravesaba o Retiro pra ata- llar, deporcateime de todo e aínda que a cabeza me dofa de demo boteime á rir coma un neno, non sen que o chofer voltara contra min a faciana chea de risa moi galega. Cando parou espeteille: —Xuro que ti és de Nogueira de Ramuín. D'ista vez xa non ríu. Espaventou os ollos moi ademirado e tatexou: —E ¿en que mo coñecen vostede? —Aí, iso non cho posso dicir agora que estou de moita presa. Toma unha boa propina e cala. E pasaba e repasaba as pesetas sen dei- xar de me seguir cos ollos. Poucas horas no expreso e xa me tés en Barcelona a gran cibdá catalá. Nunca vou alí sen anotar un pulo baril cara ó progreso. E non sallo sen fonda ademirazón pra isa raza irmá que traballa. Canto temos de aprender os galegos dos catalás! Primeiramente iles teñen xa unha gran cibdá que ven a ser o crisol unificador de todal-as actividás e tamén o selo da persoalidade. Galiza aínda non ten unha gran cibdá, nin tampouco unha literatura coma a que se amostra eiquí nas libreirías que berra e de bátese por conquistar mais alá das frontei- ras. Temos sona de solidarios e prácticos os galegos e iso é verdade cando nos atopamos fora da terra, pro n'ela somos o pobo mais feramente individualista que coñozo. Barcelona é unha das tres pelras que for man o colar mediterráneo e das tres penso que é a de mais prezo. A Hespaña debe facer por lucila ben na sua coroa. Dispois de nos deter un pouco en Marse- lla, onde coma en Dinamarca hai moita mor- ralla que cheira á podre, ábrese ante nós o cosmoroma da Costa Azul. O tren tece e

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/115720219.xml NOS mesa. Hoxe xa existen en varias familias distinguidas, chineros, roperos, veladores, mesas de noite, lavabos, etc., así coma servizo de mesa, porcelana, louza china, talavera, etc. Así coma outras de barro castelán e galego, tamén antigamente usábase o servizo de mesa de madeira. Os costumes. Bailes: A mocedá baila muiñeira, jota, mazurca, valse, danza, pasodoble e outros. Ruadas: Algunhas noites d'inverno hai fiadas onde se xunta a mocedá e fán festa con pandeiro, pandeireta, unha tixola e conchas, bailando todos un por un, coa dita música, e o que ten moza séntase á sua beira e parrafean deica eso da unha da noite. Algún tempo había total-as noites fiadeiro, usando a dita música, formando bailes púbricos nas cortes. Xogos. Os nenos xogan ó canivá, escondeite e pita cega. Os grandes, brisca, tute, sete e media, monte, etc. Festas.—N-esta parroquia hai a do patro no, San Salvador, o día 6 d'Agosto; Nosa Señora das Neves, o Santo Cristo, Corpus Criste: San Gosé e Ano Novo. Entroido. N-algús pobos onde se poñen máscaras e revístense homes de mulleres e mulleres de homes, uns con gaita e outros con música, pasan os tres días moi divertidos, e faise un vello de palla e afórcano n-un arbre no derradeiro día de festa. Semana Santa. Hai os exercizos d'igrexa, coma sempre sen procesión nin cousa dina de ser comunicada. San Xoán. Hai unha festa imediata da Hermita, e na víspera, pola noite, faise ronda todol-os mozos con gaita e póñenlle ramos de froles ás mozas, cada un á sua, e sacan os carros das cortes e lévanse ond'o adro da eirexa pra qu'o outro día a xente que vai á misa os vexa e fanlle bulra ó dono. Difuntos. Hai a procesión das ánimas en todal-as eirexas, cada un dá responsos polos seus, e áyense misas coma de costume. Natal. Celébrase nas casas, e o 23 hai unha feira moi importante, que se chama feira de Gomesende, 4 quilómetros desviado de Riomuíños, na que van moitas mozas e portuguesas e portuguesas e hai diversión coma n-unha romería. Vida espiritual. Relixión.—San Salvador é abogoso na ouvir. San Antonio dos animais, e téñenlle gran devoción, San Roque pr'a peste, Istes n-iste pobo; nos arredores, Santa Lucía pr'a vista, San Benito pr'as neuralxias e San Mauro pr'a reuma. Tamén van ofrecidos ó San Félix e Nosa Señora da Peneda, que son en Portugal, a segunda c'unha festa moi importante, a dificuldade é pol-a distancia, que non hai comunicazón ningunha. Romaxes. Por eiquí perto hai tamén Santa Madalena, Nosa Señora do Mundil, San Bertolomé, O Cristal e Nosa Señora da Guía. Cofradías. Das Ánimas, San Gosé, O Carme e o Santo Cristo. Supersticións. Compaña.—Dín que s'aparecen os difuntos, e que hai a procesión das ánimas, e que hai eiquí un veciño que ten tal cárrego, e fai adeviñanzas, porque cando morre algún, xa ise señor o anuncia anticipado tres ou catro días. Pauto co demo. Tamén din que hai persoas que teñen pauto co demo, coma son as que manexan as cartas, e a xente vai onde elas saber a verdá por calquera diferenza, un pequeno roubo, unha duda calquera, e eiquí perto vive unha señora que varias veces non s'equivoca á pregunta feita. Endiñados. N-outro tempo ten habido algús, e fanlle bendicións en puntos determinados, e ás veces solen dar ca remedio propio. Bruxas, etc. As mulleres adoitan chamarense bruxas unhas ás outras, anque non se ten dado o caso de poderen probar os feitos. Sabias chaman ás que manexan as cartas. Mal de ollo. Tamén hai en varias persoas a creenza, anque son poucas, mais n-iste país non hai persoa ningunha que manatique... Mouras encantados. Aínda hai rumores dos que vivían no século pasado, que aparecían de cando en cando os mouros qu'estaban encantados n-un punto chamado Castelo, no término d'esta freguesía. Hoxe xa non existe tal creenza. Tamén hai a de que hai tesouros ocultos e que pra desencanta-

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/11572029.xml NÓS tres ousos de planta cadrada por fora e redondos con lixeira tendencia á ferradura, no interior. Os tres ousos están cubertos por bóvedas de cañón rematadas por un carto de esfera, (fig. 2) sin mais abertura ó esterior que unha estreita fiestra, a cal está aberta tan só no ouso da Epístola. Baixo a central aparece grabada na pedra unha pequena cruz de Malta na banda de fora. Entre o ouso central e o do lado da Epístola, subsiste o arranque de un arco, claro indizo de que a primitiva eirexa foi unha pe- curva reentra. (fig. 4) Os tres arcos están retraídos respecto da imposta na que se apoian e os seus diámetros son un pouco maiores do que a abertura de entre as xambas. Todos istes detalles do trazado dos arcos son característicos das construzóns visigóticas e dan idea da antiguidade de iste edifizo. A planta, pol-a contra, cos seus tres ousos na mesma liña da cabeceira e pol-a sua forma cadrada por fora e redonda por dentro é unha cousa desusada nos templos visigodos. Ben sabido é que a disposición de unha ei- Fig. 3.— Arcos ousidaes da eirexa rexa con un ou con tres ousos responde ás advocazóns que aquela teña. Nos primeiros tempos do cristianismo cada templo tiña unha soia advocazón cuio altar colocábase no único ouso situado na cabeceira da eirexa. Non coñecemos ningunha eirexa, das tidas por visigodas, que non adopte esta disposición. A basílica de Segóbriga coa sua enorme cabeceira i-as suas tres naves ten un soio ouso e no mesmo caso está a basílica de Manacor. Servindo de base ás pedras de altar das capelas central e do Evanxeo hay dúas aras romanas das que nos ocuparemos ó final de iste traballo. Os arcos que abren os ousos son ultrasemicirculares con tendencia á ferradura prolongando a sua curva, os laterais, n-un tercio do radio, e o central en dous quintos; de iles un quinto é de peralte e no outro quinto a (Rematará no número próisimo).

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/115720214.xml DÓ NÓS diga nas casas coadradas e rectangulares das citanias. Pol-o que toca á estensón das áreas fortificadas hai que sinalar o grandor considerable do Castro de Trelle 212 X 170 metros, e a cativeza dos de Mourillós e da Rodeliña 65 X 35 e 40 X 34 metros, facendo notar tamén que o promeio das áreas dos outros castros catalogados é de 125 X 110 metros aproximadamente, e nidiamente maor qu'a rexistrada no Val de Vilamarin, que anda arredor dos 90 X 60 metros, feito que ven amostrar que as colectividades prerromanas da terra de Celanova eran numericamente mais fortes que as de aquela bisbarra. DEFENSAS.—Os tres elementos defensivos dos castros galegos, terrapréns, valos ou parapetos e fosos, dispoñense pol-o xeral nos de Celanova do xeito mais sinxelo. Os de Castromao, Rodeliña, Outeiro de San Marcos, Outeiro de Fontefría, Rodela, Berredo e Mourillós, presentan soio a prataforma do remate cinguida por un terraprén, que a maor parte das veces está craramente amparado por un muro de cachote en seco. O foso que debía precedelo e os valos que de seguro o continuaban, atópanse case sempre cegados e derrubados, non podéndose rastrexar os seus vestixios mais que na Rodeliña, na Rodela, no de Fontefría e no de Berredo. Dentro asimesmo dos castros de un soio recinto, o Outeiro de Pazos, diferenzase dos devanditos por ter o seu sistema defensivo, disposto na forma especial que chaman os franceses de eperon barrée, forma moi pouco abondosa na Galicia, e da que se alcontra en troques abastanza na terra zamorán de Aliste (1), espricándose a rarea do caso, pol-o emprazamento da acropole, posto no cabo de unha soa montesia, de abas pinas e soio accesibre pol-a banda do leste, que foi a que se cortou c-un forte muro e un ancho foso, quedando o demais do perímetro protexido pol-a sua fortaleza natural e quizais por unha cerca da que non poidemos dexergar a traza. De pranta mais compricada son os Cas- AS PORTAS.—O estado de ruiña en que se alcontran os muros e os fosos dos castros celanovenses, partes do sistema defensivo onde con maor nitideza pode albiscarse o dispositivo das entradas, fai que non poidamos apuntar n-iste apartado ningún novo dato, decindo tan soio que nos terrapréns ren observamos que poidera ser relazoado cas devanditas entradas. Insistiremos pol-o tanto nos puntos de vista espostos ó catalogar os castros do Val de Vilamarin, á prol da crenza de que os terrapréns debian estar atravesados por estreitos pasadelos ou escaleiras (semellantes á unha descoberta na citania do monte de Santa Trega) e hoxe seguramente acochadas pol-os materias desprendidos do parapeto e do mesmo terraprén. O ABASTECIMENTO DE AUGAS.—Nada ollamos nos castros catalogados, que se imite á fonte, puzo nin reservolro de augas. Dous de iles o Outeiro de Pazos e o de Ourille alcóntranse situados respectivamente en col mesmo dos ríos da Arnoia e do Sorga, cujas correntes poderian fornecerlle seguramente auga de abondo en días de paz, mais tal abastecimento coidamos que doadamente había ser estorbado ou impedido por unha tropa sitiadora que tal cousa se propuxera. AS HABITAZÓNS.—De todolos castros de ista terra somente en dous se atoparon restos de casarellas de pedra. Son istes; o de Berredo, que ten no meio da área fortifica- 1) Véx. Gómez-Moreno - Catálogo Monumental de España, Provincia de Zamora.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/115720218.xml 210 Algún día eran tus ojos los que a mí me daban pena y ahora no son los tuyos que son los de otra morena. --- Eu ben che dixen, miniña, eu ben te desenganei, agora que estás casada, miniña, que che farei. --- O gueiteiro da Gudiña e mais o de tirolá, encontreinos no camino tumba eiquí e tumba acolá. --- Algún día me decías que te tenía cariño y ahora me dirás que te lo llevo perdido. --- Carrito de siete ruedas que ruedas por los tejados, despierta niña si duermes no tengas sueños pesados. --- Heiche de tocar as conchas miña carrapucheiriña, heiche de tocar as conchas unha noite na cociña. --- Si me quieres dar la muerte olvidame, prenda mía no hay cuchillo mas fuerte para quitarme la vida. --- **Costumes. Comidas.**—Comida diaria, caldo galego composto de verdura, patacas, fabas, auga, fariña milla con carne de porco e unto, e pan feito na casa de fariña milla e de centeo, e outras veces de nabo e outras veces de nabiza e outras de castañas, entón chámase caldo branco, con leite, e patacas con touciño e pescado, e outras veces potaxe de fabas. Nos días de festa: sopa de macarrón e fideu ou pan trigo, e cocido composto de xamón, carne de vaca ou boi, pita, repolo, garabanzos e chourizos. Carne branca mechada, asada, bistés, caza de rios e montes, cabrito asado, etc. Postres asegún o tempo: frutas de colleita, dulces feitos na casa e bebidas de todas clases, esto os mais podentes; os de mediana clase e pequena, con carnes de porco, cabra, castrón e año (os mais rayanos). **Vestidos.**—Os antigos, pra festas, os homes monteira, chaqueta redonda, calzón, media e chancos ou sexa zapato. Pro campo, gorra de lá, chaqueta de lá con pantalón d'estopa, chaleque do mesmo, todo tecido na casa.—As mulleres pano encarnado á cabeza, dengues a capricho, uns encarnados e outros negros e chancos, e nas festas, zapatos, mantilla ou mantillón ordinario. Despois foise transformando o uso da roupa asegún a moda, e hoxe vístese con pouca diferenza da vila. **Roupa da cama.**—Tarima lisa de castaño, con xergón d'estopa da casa, cheos uns con palla centea e outros con folla de millo (folello), sábenas d'estopa, abaixo e arriba, todo da casa e un cobertor de lá por arriba con dúas ou tres mantas de farrapos tecidas na casa, e as almohadas tamén d'estopa, cheas de palla ou folla. Esto no século pasado. Hoxe modificouse a situación e o capricho e xa os mais teñen xergós de fío ou lenzo nos de menor escala, e nos demais, colchós de lá cobertos con sábenas e cobertores de comercio e colchas do cuesmo, almohadas de fío do comercio cheas de lá co-a sua funda adornada, e tarimas á moderna dibuxadas e pintadas. **A casa.**—Todas de dous pisos, as mais de mampostería ordinaria, e o resto de mampostería concertada, unhas oito de silleria, en toda a alcaldía. Mobles en xeral com'en casas de labradores. Os mobles antigos son: arcas de castaño pra gardal-a roupa, e tamén graos e pr'a custodia do servizo de

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/115720211.xml NÓS destece co mar unha contradanza chea de elegante beleza. De cando en cando fai un respiro nas estazós. Alá se queda erguida no cume tal que unha esenza inmorredoira a santa imaxe de Notre-Dame-de-la-Garde que parece nos dar o jadeus! A primeira vez que pasei por eiquí quedei parvo, non das belezas con ser moitas, senón do que pode a literatura. Non hei negar os encantamentos que se amostran soerguidos pol-a mau do home, pro quero que me digas pol-a mai que te pariu: os que temos ben esculcadas as nosas rías e conhecemos todol-os recantos enfeitizados da nosa terra, o crima, os pazos, os mosteiros en ruínas ¿quedarémosnos co-a boca aberta ei qui? Á nosa terra cómprelle unha boa inieuzón de literatura (falo no senso turístico que pol-o demais aborrezo d'ela). Niza, Mónaco, Mentón, San Remo... van pasando ante nós afermosadas co-a fermosura das donas parisiens, con moito rinmel, con moito carmín, locindo os derradeiros modelos que en todol-os ordes impón a moda. Chegamos a Xénova ben entrada a noite. A cibdá dos pazos de mármol, argulosa do seu porto e do seu cimeterio, garda pra mín non sei que cousa simpática. Porque non é o cimeterio que por tres ou catro veces visitei pra ver de se me convencía e non me convenceu, somellándome cousa de novos ricos (canto mais val e can aprofundamentes fala ó curazón o homildoso de Pisa, berce do renacimento italiano): nin é o porto con ser baril; nin os momentos con ser de tan rexo entronque histórico: é algo que se respira no ar, impalpabre, ingrávedo coma a ialma dos individuos que non se vé e está toda en todas e cada unha das suas partes, matizando co-a vida o supremo feitizo dos seres. Pol-a mañán despertoume unha música marcial. Asómome á fenestra e vexo un fato de rapaces co-a brusa moura e o pucho feixista marcando un paso militar. Dispois vexo outros e outros... Son os ballilas que os veredes hoxe en total-as cibdades de Italia. O ano vintecinco eu non vira tal cousa. Pro agora noto un ambiente chamado de militarismo, de imperialismo, que me pón medo. Relémbrome que d'aquela un camiccia nera me dixo: nós pirmeiramente tiñamos paus cos que defendermonos, hoxe temos pitolsas, mañán hemos ter fusiles, ametralladoras, acropláns... Ó lonxe ouvense ainda as notas algueireiras do hino que parece desafiar á un: Giovinezza, giovinezza, Primavera di bellezza, N'il fascismo é la salvezza De la nostra libertà... A. GÓMEZ LEDO. CATÁLOGO DOS CASTROS GALEGOS PUBRICADO POL-A SEIZON DE PREHISTORIA DO «SEMINARIO D'ESTUDOS GALEGOS» DE SANT-YAGO CONSIDERAZÓNS ARQUEOLOXICAS CANTIDADE DE CASTROS.—A densidade castrexa da terra de Celanova é flebe. No val de Vilamarín, pais tamén típico de meia montana, rexistráronse once castros, nos termos de trece freguesías (1) e na bisbarra agora catalogada non alcontramos (1) Vexase o 1.º fascículo de iste Catálogo.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/115720222.xml Espasandín, cheo da saudade do poeta mozo, morto ós vinteseis anos, dita en prosa sinxela e enternecida. Amado Carballo (non sei que teñen os versos dos poetas mortos nas portas da vida) era cecais o mais galego dos poetas novos. Cecais pol-a sua mocedade, puido recoller moi pura a emoción da vida, e espresala en forma sinxela, dando a sensación limpa e integra. D'iste xeito, é como a descoberta d'un mundo novo. Cecais pra todo verdadeiro poeta acontecen as cousas d'esta sorte. Pode que cada poeta sexa un descubridor ou un renovador do mundo. Amado Carballo anova as cántigas do pobo, deitando nos seus metros sinxelos a mais nova sensibilidade e a mais nova maneira d'espresala: esa sorte d'imaxe que volve trazer á actualidade a actividade mítica. Os dous procedementos casan moi ben, porque eran cousa n-il espontánea, crara e sin violenza ningunha, senon que lle saía asina. Ó menos é a impresión que dá: a de perfeita naturalidade. Co-isto vése, que non pol-a preferenza dos nosos escritores d'agora pol-a prosa, decaeu nada a nosa lírica, na que seguimos dando cousas cheas de novedade e d'enxebrismo. O Galo ha ser un dos libros que mais outo a sosteñan. ROMANCES GALEGOS, por Eduardo Blanco Amor, Buenos Aires, Céltiga, 1928. Un dos mais puros líricos do instante presente é Eduardo Blanco Amor, embora a difrencia dos dous enriba citados, tire un pouco mais ás formas aristocráticas da poesía cortesán, coma Bouza Brey. Istes *Romances galegos*, que tran na capa coma símbolo un cego c'un violin, non todos son nin moito menos de xograr ciscado pol-as ruas. Soan n-iles lembranzas que indican un longo trato co-as literaturas, e vése tamén o home que—moi novo d'aquela—iniciouse nos derradeiros lóstregos do simbolismo. Aínda trai—coma por outra banda moitos dos poetas novos da Europa—un eco d'aquil tempo, moi anovado, mais sostendo aínda con fonduras de sentimento e adeviñación o pulo lírico que non se contenta con calquera cousa. Sobresai, cecais, Blanco Amor, nos poemíñas breves de moito esprito, e ademais vese que pra il a poesía non é un xogo, aínda algunhas veces queira parecelo. Saílle de moi fondo, e obedece a unha necesidade. No libro hai cousas de moitos tempos e de moi difrente caraute. É por iso un libro variado e de fondo intrés psicolóxico. A versificación é tamén variada, rica e abelenciosa, con mestranza e dominio do idioma. ONTES, por Correa Calderón, Lugo, Ronsel, 1928. Outra mostra lírica é a plaquette de Correa Calderón, tan lírico il sempre, que é un lírico da prosa. Aínda aqui trunfan tamén as formas sinxelas da lírica popular: as quadras oitosilabas asonantadas das cántigas d'alalala. A lírica galega non quer abandonar—quitando os intentos de Manoel Antonio e Outeiro Espasandín—o elemento musical das verbas. E fai ben, porque a lírica nova en toda á parte anda á regresar á métr e á rima á toda presa. E no Correa Calderón aínda hai mais: hai romantismo, e poesía narrativa (*O romancinho da rosa, O milagre de Raimundo de Penafort*) e descriptiva (*Fiandón*). E non lle vai mal. DICCIONARIO GALEGO-CASTELÁN por Leandro Carré Alvarellos, Cruña, Lar, 1928. Pubricouse o primeiro volume d'iste dicionario manual, obra do distinto literato e gran traballador Leandro Carré. Contén este volume das letras A a D incrusive, e resume todo o que se ten feito ata o día e engade novas verbas e acepcións. É unha obra d'utilidade e destinada ó gran público; non é un dicionario d'autoridades, com'o da Academia Galega, nin unha verdadeira enciclopedia de cousas de Galiza, com'o que se vai principiar, d'Eladio Rodríguez González, nin unha obra centifeca. Pro é moito mais que ningún dos dicionarios compretos que se levan pubricado, e que ata d'agora.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/11572024.xml NÓS 196 A Eirexa de Santa Eufemia d’Ambia Os achádegos d’eirexas galegas, anteriores á implantación da arquitectura románeca en Sant’Iago, con éxito tan soberán, van cundindo, por sorte, e aínda caxeque ó azar, de modo que agora poderánse engader tres ou catro mais, ben curiosas. Mais esta sorte xustificase razonablemente como premeo ó esforzo laborioso d’un grupiño de galegos cultos, que sacrifican o seu tempo, os seus meios e ainda ó positivo do seu porvir, en ben da arqueoloxía patria, asegún pr’os lectores de NÓS é ben notorio. Colaborando agora co-iles cumpro un deber, e escribindo ![Interior da ermida de Santa Eufemia de Ambía co que subsiste dos arcos entre as capelas ousidas](image1) obter mais que un borrón fotográfico e un apunte. A descoberta estaba feita; o señor Utrillo comunicábamo en Barcelona denantes de rematar o ano; trasmitín a nova ós amigos d’Ourense e xuntos, n-un belo día do mes de Xullo derradeiro, poidémonos recrear co-a sua vista. É probábel que a eirexa de San Salvador e Santa Eufemia sobra Arnoya teña a sua documentazón, e cecais publicada; mais non intento tan xiquera buscala. Non é monografía, senón impresións de arte o que agora trazamos. De antiguidade alí queda un testemoio, no soporte da gran pedra do seu altar, que é unha ara romana volta do rivés co seu remate superior de molduras por base, e un letreiro que díz: AVRELIVS FLAVS TANITACMV NYMPHIS EX VOTO A sua lectura, difícil na terceira liña, semella segura, non obstante ser descoñeci- ![Fenestra da capela ousidal central de Santa Eufemia de Ambía](image2) estas liñas satisfago un desexo ben gustosamente. No outono derradeiro, tres ou catro artistas, antusiastas e ben preparados, percorrían toda España preparando un dos proeitos mais xurdios da futura Esposición internacional de Barcelona. Trataban de se documentaren sobre as nosas arquiteiturás rexionás; así chegaron á aldea de Santa Eufemia d’Ambía e estudaban unha casa, cando se viron sorprendidos pol-o aspecto da sua ermida, que lles evocou trazas d’antiguidade ben estranhos; trataron de reproducila, mais caía o serán e non poideron

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/115720221.xml naceu o Neno-Dios, denol-o aguinalado * e queden adios, Seguiron adiante. A Virxen trembaba; n-un portal atopan abrigo entre pallas. Aló a media noite pare a Virxen Santa, naceu o Meniño os galos cantaban. Chegan os pastores con manteiga branca cargados con ovos e pandeiro e gaita. Todos veñen ledos pra facer foliada que hoxe é o Nadale, Como pode ollarse, a peza consta de tres partes: unha introduzón é un pé circunstanciales e un anaco de romance. Iste supoño sexa traducido de algún testo castelán pois coñezo varios parescidos que son igoalmente populares na nosa Terra. A pequena funzón remata con un «ritornello» músico e ás veces con un bailiño breve, trasunto de muiñeira. Compostela, 1928. ARMANDO COTARELO. OS HOMES, OS FEITOS, AS VERBAS BLANCO AMOR ÁCHASE en Galiza o noso querido amigo e colaborador, o poeta ourensán Eduardo Blanco Amor. Os leitores de NÓS e os moitísimos leitores que ten en Galiza a valente e fermosa Céltiga de Bós Aires, coñecen ben o nome e os escritos d'un traballador dos mais serios e bariles con qu'o galeguismo conta na Arxentina. Ven encarregado por un gran xornal d'alá prescribir en col de Galiza. Blanco Amor está unido ós redautores de NÓS por unha vella amistade, e antre o NÓS e Céltiga hai unha cumprida intelixenza e fraternidade. Blanco Amor é ademáis un dos valores mais positivos da mocedade galega de hoxe e un dos que teñen feito moito pola nosa renacencia. NÓS plazse moito en saudar eiquí ó distinto colaborador e querido amigo, e en abrazar n-il os irmáns da Arxentina. LIBROS O GALO, por Luis Amado Carballo, Cruña, NÓS, 1928. Iste é o libro póstumo do poeta, editado primorosamente por NÓS—dend'a edizón de luxo de Un ollo de vidro do Castelao, feita por Céltiga do Ferrol, se non volvera presentar unha tan feita coma esta— coa axuda dos amigos e ademiradores d'Amado Carballo. Leva un prólogo de Outeiro

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/115720212.xml mais que dazaseis espallados nas xurisdi zóns de corenta e dúas parroquias. Esprica quizais iste feito a natureza vizosa e rica do outo val do Barbantiño, terra de chans lenturentos e abondosa en pastos e a maor pro beza do val meio da Arnoia, mais fragoso, mais seco e con correntes de auga á camiñar de cote no fondo de estreitas quebradas, debé que na fre guesia de Espiñoso, moi poboada e rica na actualidade, érguense tres castros; os de Vimieiros, Rodeliña e Outeiro de Pa custanza verdadeiramente notabre e que en poucas ocasións se repite. Coidamos pol-o tanto, que os factores eco nómicos teñen na destribuzón xeográfica dos castros unha decisiva importanza que seguramente patentizará a intensificación dos traballos catalogadores, amostrando que a densi a en razón di- recta da fertilidade e boas condizóns pra vida de cada territorio. O de Celanova, sen ser probe na sua tota lidade, abrangue no seu borde setentrional rexións emparentadas cas dos cotos do val do Miño, que deben hoxe a sua relativa pros peridade á un cultivo compretamente histó rico na Galicia, como é o da vide, e no na- lcente e sobor de todo no sul, flanqueado por fortes erguementos monte sios, onde a poboazón nunca debeu ser mes ta, abondand todas istas particularidás, pra espricar o escesivo espallamento dos na terra obxeto de iste fascículo. EMPRAZAMENTOS.—Son os normais e correntes en todol-os países onde existen acrópoles protohistóricas. Quer decir, que as de Celanova, érguense de cote no cume de montes ou monticelos de altor variabre, mais escolleitos pol-o xeral entre aquiles que presentan abas mais pinas e mais ceibes dos debalos de outros montes. Non parecen ter sido preferidos os cumes de cotas fortes, pois soio tres castros, os de Trelle, San Marcos e Furriolo están postos nos soás prominentes das divisoiras de au gas; os dous primeiros na do Miño ca Arnoia e o terceiro na de iste río co Limia, i-en cumes que atinguen respectivamente, 600, 570 e 750 metros sobor da xorfa do mar. As restantes estazóns rexistradas, construíronse en outeiros de cota flebe anque de enas pinas e sempre perto de torróns farturentos ou pol-o menos de boa produzón. Un feito chocante na localizazón dos cas tros da terra de Celanova é o de apareceren sete de ¡les axuntadus en dous fatos tan apreixados, que o camiño á percorrer entre os mais afastados de cada un, non chega a dous kilómetros. Forman o primciro grupo os de San Marcos, Peneda da Lebre, Outeiro de Fontefria e a Rodela de Faramontaos que se situan 6 redor de unha chan carpa centa do monte de Paradela, e o segundo, Outeiro de Pazos, Outeiro de Vimieiros e Rodeliña, tan prosimos istes dous, que os seus fondás case se tocan. Temos que confesar que non alcontramos espricazón satisfactoria pra tal fenómeno, e que soio unha serie de escavazóns metódicas, podería pór en craro si se trata de castros habitados sucesivamente, ou de unha veciñanza circustancial debida á unha fede razón ou alianza. FEITURA E GRANDOR.—Compre sina lar n-iste apartado o tipo rectangular, pouco frecuente do Outeiro de Doniz ou Vimieiros, Costruido n-un monte de cume arredondado e de forma idéntica ós da maoría da bisba rra, non se esprica que circunstanzas espe ciás do emprazamento, obrigaran a empre gar unha feitura desusada. Quizais poida ista aporse en parte 6 desexo de abranguer na liña de parapeto algunhas penedias que por alí afroran, alcanzando regular outura, mais on coida abondo. Parécenos arriscado por outra parte atribuir a sua construzón a unha raza distinta a que ergueu os demais castros. Pra ser o Outeiro de Vimiciros acampamento de tropas romanas, fallalle regularidade e fallalle a indicazón das portas, sobrándolle en troques o antecastro e o foso esterior da banda do leste, nos que se conservou a traza curva acostumada nas estazóns castrexas galegas. Queda pois aiquí en pe un pequeno probrema, pra cuia soluzón soio podemos apun tar o dato de que a xuntanza dos catro mu ros rectos, parece estar resolta pol-o sistema de recantos arredondados, que tanto se pro-

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/11572025.xml NÓS do por ali, ainda na sua radical, o nome xentilicio que, asegún probabilidades n-ela se consigna. Somentes resultan semellantes o Dannotalis d'unha inscripción d'Alisia, en Borgoña, Tanotaliknot, n-outra de Novara. e unha posibele Tannitalis, muller leonesa, quedando incerto si é nome céltigo ou ligur: millor o primeiro. moitas veces en corte d'escuadra, o mesmo que s'ouserva no recinto de Lugo, por eixempro xunto á porta Nova e n-outros edifizos perto do século X. O grosor dos muros apenas chega a meio metro, e as fendas do testeiro deben vir da sua flebeza pra aguantaren o empuxe das voutas de cañón, cujos restos na capela mór parecen ainda visíbeles, sobre unha moldura da cornisa, e outras, de simple filete habían servir d'imposta ás colaterals. Un arranque de pilar pegado ó muro do meiodía, marca cecais o lindeiro das capelas, quedando o demais perdido por derribo dos muros e arcos divisoiros; mais, tocando no testeiro subsiste boa parte de dous arquiños que abrían comunicación antr'as capelas caso único, que eu seipa. Istes arcos son de ferradura, moi acentuada, compostos de poucas doelas e arrancando sobre impostas, moi con perfil de Da eirexa mesma quedan dous preciosos testimoios en pedras labradas que s'ostentarían ós lados da sua porta, e agora están, unha servindo d'apoio a un canasto e a outra na parede d'unha casa. Teñen respectivamente 102 X 43 e 77 X 55 cmts. de superficie e 18 de grosor; son de pedra de grá e levan istes letreiros grabados de bulto: + SCI SAL — + SCE E VATORISSC V F E M I E O altor das letras chega a 17 cmts. e a sua paleografía obedece con seguranza a infruxos mozárabes, car'o séculos X: a forma do T é definitiva pr'aseguralo. Tocantes ó edifizo, tivo que sofrir gran mingoa en tempo relativamente moderno; subsiste do primitivo o testeiro e parte, ó menos, do lenzo meridional, conformándose elo co dato tirado das inscripciós devanditas, pra clasificalo coma obra do século X, anterior se cadra ós de Celanova e San Martiño de Pazó, e tamén con infruxo mozárabe ben ostensibele, dentro da sua rudeza. É pequeno: o seu anchor por adentro non pasa de sete metros, distribuido en tres naves, das que a central excede somentes en 16 centímetros, ás suas colateráes, e formarian a cabaceira tres capelas abovedadas en sainte a central e co-a sua dobre ventaniña cada unha. Por afora o aparello ousérvase limpo, feito con sillares de grá moi desiguás, axustados coidadosamente, grandes e pequenos, e FENESTRA DA CAPELA DO LADO DO EVANXEO. PRANTA DA EIREXA DE SANTA EUFEMIA D'AMBÍA

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/115720216.xml uns cincoenta metros de Castromao atopouse un miliario de M. Aurelio Carino que foi rexistrado por Vázquez Núñez co número 34, entre os epígrafes da sua crás (1). Iste miliario non é o único que aveciña os castros celanovenses e asín, en San Lourenzo de Cañón, por baixo do Outeiro de Rubiós sinalan Húbner e Vázquez Núñez (2) o achádego de outro adicado a Constancio II. Convén advertir que toda ista bisbarra de Celanova está alonxada en mais de 20 quilómetros, nos lugares mais pretos, da vía 18 do Itinerario de Antonino a coal non poden pertencer en secuencia nin os miliarios devanditos, nin outro aparecido en Barxiña, (3) a 3 quilómetros do Outeiro de Pazos e a 4 do Monte de Castro e adicado ó emperador Caracalla. (4) Pertencian en realidade estas pedras á unha vía transversal, cuia existencia denunciou Vázquez Núñez (5) e que partindo da mansión de *Aquis Querquensis* (Porto Quintela) (6) seguía por Cadós, onde os fundamentos de unha ponte, un edículo posiblemente romano e a lápida *Medamus Arcisi. F.* (7) dan testemuño do seu paso, pra marchar despois por Cañón e por baixo de Castromao, á coller en Vilanova un trazado moi semellante ó que leva hoxe no trozo de Ourense á Celanova, a estrada de Portugal, traxecto, onde os achádegos de moedas e outros obxectos de época romana, son frecuentes. Dende Ourense, onde se alcontraron as lápidas números 25, 27 e 2526 do C. I. L., quizais seguía a vía pola beira esquerda do Miño, e non, pasado o Miño polo Val de Vilamarín, cara Lugo, como supuxeron Vázquez Núñez e Díaz Sanxurxo (1) pois en abono de ista dirección non hai outro argumento que unha pedra cilíndrica e sen epígrafe, de Gustey e arriostrando aquela outra hipóteses están os epígrafes 16 e 20 de Vázquez Núñez, aparecidos respectivamente, nos lugares ribeiráns do Miño, de Reza e Alongos e os restos romanos atopados entre os lugares de Astariz e A Cavadiña i-en Troncoso (2) do Concello de Castrelo de Miño. A existencia de ista vía secundaria desprendida da 18 do Itinerario, abonda pra espricar os fenómenos de romanización que se observan nos Castros de Celanova. Canto mais se observa e se descobre na arqueoloxía galega, adquirese mais forte convencemento de que os elementos da cultura latina non mataron nin escruiron os elementos indíxenas, se non que soio se misturaron co-ilas en certa proporción de intensidade diversa. A misturanza foi mais forte e con notable diferenza nas proisimidás das vías, abondando pra amostralo a distribución xeográfica da epigrafía, esceptuando de ela, como é natural as pedras miliarias. Temos detallada ista distribución no anaco da antiga *Gallaecia* que hoxe abrangue a provincia de Ourense e as resultanzas non poden falar mais outo á prol do noso parecer. De 46 epígrafes, á que ascenden os publicados; 29 están á menos de tres quilómetros da vía número 18 de Astorga a Braga, 2, a moi pouca distancia da fronteira portuguesa e do camiño que seguía a vía número 19; 3, n-unha vía transversal que partía de Chaves, e Támega arriba, metíase no val de Monterrey, onde existen dous miliarios que lle pertencían; 4, no anaco de Porto Quintela a Ourense, da vía que denantes nos ocupou; quedando soio 8, Fora dos roteiros itinerarios, e aínda algúns de iles (os de Vilaboa, Armea e Reze) alonxados menos de 5 quilómetros. (1) Vázquez Núñez-Epigrafía Latina de la Provincia de Ourense, B. C. M. O. vol. III n.º 63. (2) F. L. n.º 4862, V. N. op. cit. n.º 21. (3) F. L. n.º 4862, V. N. op. cit. n.º 21. (4) Húbner C. I. L. 2200, V. N. op. cit. n.º 39. (5) Op. cit., nos comentarios ó devandito miliario. (6) B. C. N. O. vol. I n.º 8. (7) F. L. Cuevillas. A mansión de *Aquis Querquensis*, revista NÓS n.º 24. (8) Húbner C. I. L. 2200, V. N. n.º 4. Está á esgotarse a **Historia Sintética de Galicia** por Ramón Villar Ponte.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/11572026.xml Borrador OCR local de apoyo. Úsalo solo como pista débil cuando la imagen sea ambigua; si contradice claramente la imagen, prioriza la imagen: gorxa ou peito de pomba ben resaltadas e revolto; o alto das xambas soilo chega hoxe a 1'15 metros; e si, como semella, non medían mais de 80 cmts. d'anchor istes arcos, o seu peralte tivo que chegar ó semirradio. O mais chamativo e curioso do edifizo son as fenestras dispostas coma cousa do 1'50 metros sobr'o pavimento, formando parexas d'arquiños de ferradura moi desenrolada en duas d'elas, com'as do Mosteiro d'Eiré, e completamente pechadas en círculo cos seus respectivos rectángulos calados debaixo, na colateral da epístola. Ela e a sua compañeira compóñense de dúas pezas de grá, unha riba da outra; mais na central hai dúas xambas lisas e unha pilastra, coma sostés soltos da outra pedra, onde van abertos os arcos, antre adornos de estrías, unha parexiña d'outros arquiños de ferradura cegos, arquivoltas sogueadas e, por remate medial dous tallos curvos, exactamente como nas fenestras da nave alta de S. Salvador de Valdeiós n-Asturias, salvo non ter alfiz estas de Santa Eufemia; mais é analogía valiosa que atrai proximidade de datas: S. Salvador sábese que foi consagrado en 893. Por riba desta fenestra, ábrese outra, pequena e rectangular. A colateral do lado do evanxeo decórase con estrías e algo de adorno, do mesmo feitío da central; en troques a oposta é completamente lisa. N-Asturias non son raras as fenestras dunha peza, con moito adorno, correspondentes á edificios xa desaparecidos moitas delas; eiquí en Galiza resultan, pol-o d'hoxe, estas de Santa Eufemia as mais galanas, e tras d'elas vénselles xuntar a de San Xohan de Camba, conservada no Museo d'Ourense. As fotografías adxuntas darán idea do seu aspecto. E abonda como avance pr'o estudo do moimento que abre agora unha serie nova en Galiza. M. GOMEZ MORENO. (Trad. de R.) Arrinconado riba da tarima que serve de cuberta ó altar da capela de Santa Eufemia i-emporcallado de poeira topamos unha curiosa imaxen de Cristo crucificado valiosa mostra da arte popular no século XII e cuio fotograbado pubricamos na páxina 215. A escultura está moi maltratada; háchase hoxe arredada da cruz, que se perdeu, e ten unha grande mutilación no brazo direito e outra menos importante no pé esquerdo. Pol-a factura, de un arcaísmo sorprendente, ten grandes somellanzas co cristo de marfín que pertenceu a El rei Fernando I e que se garda no Museo Arqueolóxico de Madrid. O sainte dos peitos, a talla ruda das costelas, todas elas paralelas, i-o agudo do arco que forma o hoco intercostal baixo do esternón, son de un grande parecido nas dúas esculturas. Un detalle característico do Cristo de Santa Eufemia é a colocazón da faldra marcando pra baixo a curvatura do ventre. Non embargante hai unha grande diferença entre esta imaxen i-as análogas coñecidas en Galicia da sua época, incluso co Cristo da Capela da Asunción da Catedral de Ourense. A rudeza da escultura de Santa Eufemia faina grandemente intresante e cecais esto a faga parecer como o mais arcaico de todol-os crucifixos románicos da nosa terra. Somentes por esto merecería un pouco de atención e de millor coido do que ate hoxe tivo. X. R. F. Pida á nosa Administración ROMANCES GALEGOS por E. BLANCO AMOR Prezo 4 pesetas. Xa no prelo o DICCIONARIO de D. Eladio Rodríguez González, rogamos ós nosos létores que dese xen suscribirse nol-o comuniquen axiña

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/11572027.xml NÓS 199 A EIREXA DE SANTA MARÍA DE MIXÓS E AS SUAS ARAS ROMANAS TRABALLO PRESENTADO NO SEMINARIO D'ESTUDOS GALEGOS POL-OS SOCIOS, SEÑORES: D. FERMÍN BOUZA BREY, D. MANUEL FONTES CANAL, E D. XOXÉ RAMÓN FERNANDEZ OXEA A intensa e fértil campaña desenrolada iste vran pol-a Comisión de Catalogazón de Moimentos do «Seminario de Estudos Galegos» tivo un feliz coroamento co hachádego da interesantisima eirexa de Santa María de Mixós, levado á cabo por nós nos primeiros días do pasado mes de Septembro. Dada a proximidade á que o lugar de Mixós se atopa da vila de Verín —da que o arredan uns catro quilómetros pol-a estrada de Laza— faise raro que tan curioso edificio teña pasado ata hoxe sin que da sua existencia se decataran os investigadores nin os turistas. Cecais ésto teña dimanado de que a estrada é de feitura recente e ainda non chega á Laza, pol-o que hai que desbotar a perspectiva de un longo viaxe de recreio; ou tamén poidera influir n-iste silencio en que ten estado a eirexa de Mixós o feito de atoparse agarimada e protexida pol-as casiñas aldeás, como si elas houberan sido as únicas que se diran conta do seu valer e a quixeran gardar pra si avaras do tesouro. A pequena aldeíña de Mixós ten admirable emplazamento. Deitada n'unha ladeira de Monterrei, somella descansar ó coido do sonado castelo namentras axexa a vizosa campia do val dionisiaco que diante d'ela se desenrola co prestixio antigo das cepas seculares queimadas ó sol. O río Támega, que devala os seus pés, inda pon no engado da paisaxe unha leda nota de poesía. Mixós tivo parroquia baixo a advocación de Nosa Señora das Virtudes deica o arranxo parroquial do ano de 1596 no que pasou á ser anexo da veciña de San Mamede de Estevesiños á que hoxe pertence. No «Libro de bautizados da Nosa Señora das Virtudes do lugar de Mixós» correspondente ó ano de 1715, atopamos a descrición detallada da demarcación parroquial que dí: «La demarcación de la parroquia y coto de Mijós empieza por el marco que llaman de Valde-Mel y divide el término de Pazos y Fig. 1.—Pranta da Eirexa de Mixós

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/11572028.xml Mijós y de allí va derecho a la Lucenza que va a dar en las Piedras Prietas y a la Hermita de San Salvador de Uzeira y de allí va por el Camino viejo del carro derecho al Picoto y a la Peña de Mijós que se dice Pena das Cruzas y de allí al Marco de Piedra Chantada y o Marco de Castiñeiriño y a la Piedra o Padrón de Vilela, que está pegado en el río, se vuelve a dar derecho en el marco que está debajo de la casa de Juan de Alanis y de allí va derecho al marco de la fuente quiriquiñas que ahora llaman quiriquiñas y al Marco de Valde-Mel en donde empezó.» (1) En balde tratamos de atopar a proba documental da data de fundazón de esta eirexa; total-as nosas xestiós foron inuteis e sómentes poidemos acadar algúns testimoios que fan referencia á sua grande antiguidade. O lugar de Mixós foi donado á Celanova polo rey Alfonso VII asegún carta de Valladolid de 4 de Febreiro do ano 1155, como consta na relazon dos territorios dados á Celanova pol-os Reis, basada n-unha nota do Abade do dito mosteiro dada no ano 1834 e publicada polo Sr. Fernández Alonso, a cal dí: «Y en tierra de Varonceli Santa María de Verín con su villa y Mijos» (sic.) «et aliam eclesiam de Palaciolo et mitra de Varoncelli. Santa María de Verín cum sua vila Moxous.» (2) Esta donación foi mais tarde confirmada por Fernando III o Santo. No século XIV ainda debía eisistir o mosteiro de Mixós por canto no ano de 1366 a petición de Juan Pérez, monje no overcal de Mijoos» (3) trasladóusese a carta de poblazon da vila de Verín. Poucas son as notizas que nos da o P. Yepes, referentes á situación i-estado en que se atopaba a eirexa; e non fai senón decimos ó que a tradición local señala como antigo acougo de freilas dependentes da ilustre casa celanovense. Dí o erudito frade: «Santa María de Mijós fué monasterio an- (1) Primeiro folio v. A demarcación rematada: Año de 1584. Véase el Archivo de Celanova. (2) Benito Fernández Alonso. -Documentos históricos. Testimonio de un privilegio de D. Fernando III el Santo confirmando otro de D. Alfonso VII el Emperador por el que se donan varios lugares al monasterio de Celanova. Bol. de la Com. Prov. de Mon. Hist. y Art. de Orense. Núm. 7 Marzo de 1899. (3) Arturo Vázquez Núñez. Bol. de la Com. Prov. de Mon. Hist. y Art. de Orense. T.* I. Núm. 14, Mayo de 1900. NÓS tiguo de monjas de San Benito que estaba co mo media legua de la villa de Verín y en las reliquias que hoy día se ven de los edificios y en la traza y antigüedad de la iglesia, sus capillas y coro alto y bajo y otros vestigios que se conservan de aquel tiempo dan muestras de que hubo allí un monasterio en tiempos pasados en los quales por una bula del papa Honorio se anexó a Celanova.» (1) E segue falando do culto á unha imaxe do crucificado e á virxe titular. A falla de documentazón referente á data da fundazón da eirexa de Santa María de Mixós, fai que teñamos que recurrir ós datos que nos poida proporcionar a feitura do edificio cos seus escasos elementos decorativos os que, de seguro, nos darán alguna luz que contribuirá á deixar en claro esta incógnita. Vexamos o que nos dí a eirexa de Mixós. Actualmente presenta o edificio dúas partes claramente distintas: a cabeceira, que é o que resta da primitiva eirexa, i-o corpo da nave, de época moito mais moderna (fig. 1). A cabeceira da eirexa está formada por (1) R. P. Fr. Antonio Yepes. «Crónica General de la Orden de San Benito». T.* I, L. 30.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/5f/5f72/5f726f0f-96bb-4abc-989e-e47c6658cdf7/115720217.xml NÓS Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza RESPOSTAS A UN QUESTIONARIO Freguesía de Riomuiños (Quintela de Leirado) A terra.—Os montes especiais son: serra de Silva e serra de Coto da Moura, ó N., e ó S. serra de Penagache que limita con Crasto, portugués, e particulares: o Castelo, Capón, Carballiño, Penascal, Coto-chairo, Outeiro-sobreiro, Pedra, Feal, Gondomar, Eixeiras, Cortiñagrande, Val, Anduriñeira e Maravillas. O río que pasa por iste pobo chámase río de San Francisco e hai outro inmediato da alcaldía que se chama río das Augas Santas, que nace no pobo de Bangueses, concello da Verea, e pasa por Pontedeba, levando as suas augas ó Miño. Os nomes mais correntes das fincas son: a Fonte, Chaira, Pozo, Cotiño, Veiradorio, Penelas, Veiga, Redondelo, Sobreira, Calzadas, Longas, Castiñeiras, Trigueiras, Lamas, Barreiro, Adepedra, Rubial, Cubiliño e Molar. Os pobos da freguesía son: Beade, Pereiras, Outeiriño, Atrio, Souto, Río arriba, Río abaixo, Alcouce, Outeiro, Corredoira, Portela, Reguengo e Cimadevila, total trece c'uns 157 veciños. Dín qu'istes nomes veñen dos romanos. No resto do concello hai dúas parroquias mais: Leirado e Quintela. Leirado ten dazaiseis pobos, que son: Agualevada, Costa, Labandeira, Forxán, Ateinde, Val, Tornadoiro, Pousa, Leirado, Fondós, Cabanelas, Fraguas, Xacebás, Mociños, Campo-Real e Chedas. Quintela é pobo e parroquia. A xente.—A istes pobos dicese que os primeiros poboadores foron romanos e árabes. Xacebás que ven d'uns primeiros poboadores que viñeron de Castro Leboreiro (Portugal). Son d'estatura variada, a mór parte color trigueño e os demais, branco. As doenzas mais correntes catarros, neuralxias, reuma, tifos e outras. Os nomes mais correntes son Pepes e Antonios, e algús mais distinguidos son Argentino e Marina. Apelidos de mór número son Alvarez, Fernández e Alonso. Alcumes: Se tecabezas, Mongán, Morgados, Escopetilla, Pallares, Barqueiros, Merante, Bichos, etc. Tradicións históricas.—Dín que n-esta freguesía viviron os mouros, n-un punto chamado Burato da Moura, o cal ainda hai un burato que naide s'estreve a entrar, e ainda hai restos de ósos do tempo en que viviron. Os calristas dín que pelexaron no ano 1870 ó 76, tendo graves combates n-esta zona. Fala e literatura popular.—Fálase completamente galego, anque diferentes articulacións na mór parte dos pobos, principalmente os que lindan coa raya portuguesa que se mete o portugués. Frases especiais son: «Deixa andar o cán coa roca—que él ha dar conta da mazorca».—«Tocante a lástimas, vaya por Dios». Refrás: Rubiéns á mar, vellas a soallar Rubiéns ó nacente, chuvia de repente. Xiada na lama, chuvia na cama. Cuando la perdiz canta, nublado viene; no hay mejor señal que cuando llueve. Cuando a neve pasa ó outro lado do Miño, e bó ano de pan e de viño. A chuvia no mes de San Juan, tolle viño e non dá pan. Cousas que lle din ás mozas.—Se eu fora o carro que te leva a ti á misa!—Se fora eu o galo que canta no teu poleiro!—Se eu fora o espello onde ti te miras todol-os días!—Se eu fora o lume de donde tú te quentas! Outros ditos.—Cando hai unha porfía, dícese: «O santo que sea, ora pro nobis». Cántigas e coplas.—Veleiqui algunhas.