Artículos

Cancioneiriño de Compostela por Filgueira Valverde, Xosé Ano XIV Num. 103 (1932); p 113-136

Páginas

Nós - Año XIV Num. 103 (25/07/1932) - Copia dixital

Páginas 2 de 28

Número publicación

Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Nós - Ano XIV Num. 103 (25/07/1932)

Descargas

Va a descargar los ficheros del grupo Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Nós - Ano XIV Num. 103 (25/07/1932) en formato PDF (versión imprimible)

Seleccione para descargar:

El documento entero (28 páginas)

Una selección Desde página hasta

Descargar

El esquema METS es un estándar para la codificación descriptiva, administrativa, estructural y de metadatos respecto a los objetos dentro de una biblioteca digital, expresado mediante el lenguaje de esquema XML del World Wide Web Consortium. El estándar se mantiene en la Red de Desarrollo y Oficina de Normas MARC de la Biblioteca del Congreso, y está siendo desarrollado como una iniciativa de la Biblioteca Digital de la Federación.

Exportar

Ano XIV Num. 103

Título	Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Nós - Ano XIV Num. 103 (25/07/1932)
Idioma	Gallego
Notas	Reproducción electrónica. Santiago de Compostela: Biblioteca de Galicia, 2009
Tipo de publicación	Revistas
Otros autores	Catedral de Santiago de Compostela
Otros autores	Sociedad Gallega de Publicaciones

Formatos de descarga

Exportar

Descargar en formato Linked Open Data / EDM 5.2.8

¿Quién participó?

Filgueira Valverde, Xosé

1906 - 1996

6b5a85a6-9a03-4e59-a2b4-2857c573b256

¿Qué otros autores fueron coetáneos?

¿A quién se menciona en esta publicación?

Castro, Rosalía de

1837 - 1885

Castelao

1886 - 1950

d4aceb71-3fb0-4975-9ab5-4af83511f62b

¿En qué otras publicaciones participaron estos autores?

¿Qué materias trata?

Relixión católica

Literatura gallega

56114575-4654-41f7-b26e-a6f65f9c6afe

¿Qué instituciones aparecen?

Catedral de Santiago de Compostela

Sociedad Gallega de Publicaciones

¿Qué otras publicaciones hablan de estos organismos?

Ejemplares físicos

Biblioteca de Galicia	Signatura: PUBLIC. 5 — NOTAS: Anotacións manuscritas nalgunhas contracapas. Comprende: Nós - Ano XIV Num. 103 (25/07/1932) Versión PDF Formato ePub

Tanto la transcripción de los textos (OCR) como la identificación de las entidades mostradas se han realizado mediante inteligencia artificial. El resultado puede contener errores acumulados en ambos procesos; conviene verificarlo contra el facsímil original. Más información[aquí].

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713019.xml NÓS Estarán vivos? Serán de pedra? Aqués sembrantes tan verdadeiros, aquelas túnicas maravillosas, aqueles ollos de vida cheos? Vos que os fixeches de Dios c'axuda de inmortal nome Mestre Mateo, xa que ahí quedáches homildemente arrodillado, faláime de eso, mais co eses vosos cabelos rizos, Santo dos croques, calás... i-eu rezo. Aquí está a Groria, mais n'aquel lado, n'aquela arcada negrexa o inferno cas almas tristes dos condanados, onde as devoran todol-os demos. De alí non podo quital-os ollos, mitá asombrada, mitá con medo, que aqueles todos se me figuran os de un delirio, mortaes espeutros. Como me miran eses calabres i-aqueles defios! como me miran, facendo moecas dende as colunas onde os puxeron! Será mentira, será verdade? Santos do ceo, saberán eles que son a mesma de aqueles tempos!... Pero xa orfa, pero enloitada, pero insensibre, cal eles mesmos... Como me firen!... Voume, si, voume, que teño medol Mais xa nos vidros da grande araña cai o postreiro rayo tranquilo, que o sol da tarde pousa sereno; i-en cada prancha da araña hermosa vivos refrexos cintileando como as estrelas pintan mil cores no chan caendo e fan que a tola da fantesía, soñe milagres, finxa portentos. Mais, de repente, veñen as sombras... todo é negrura, todo é misterio... Adiós alxofres e maravillas... tras do Pedroso púxose Febo. Coma pantasmas cruzan as naves silbando salves e padrenuestros vellos e vellas que á Dios lle piden, Él tan só sabe cales remedios; que cando o mundo nos deixa é soio cando buscamos con ansia o ceo. Os pés da Virxe da Soledade de moitos anos nos conocemos...! a oración dixen que antes dicía, fixen mamoria dos meus sacretos, para mi madre deixei cariños, para os meus fillos miles de beixos, pol-os verdugos do meu esprito recei... E funme, pois tiña medo. En Cornes Fermoso campo de Cornes! cando te cobres de lirios tamén se me cobre a i-alma de pensamentos sombrisos; de Cornes lindo lugare, que cruzan tantos camiños: anque cuberto de rosas, as rosas tamén fan guizos. Antre as pedras, alelises, antre os toxos, campanillas, por antre os musgos, violas, regos, por antre as curtiñas. Río abaixo está o moíño, Compostela, río arriba... Río arriba, ou río abaixo, todo é calma na campia. Convidando á meditare, soan de Conxo as campanas; beben os bois no teu río i-o sol alegra a escampada. Das tuas casas terreñas sai fume i-os galos cantan... Quen en tan fresco retiro dirá que as doores fan lamal Donde hai homes hai pesares, mais nos teus campos, ña terra, maxino que os hai máis fondos cando te amostras máis leda; porque eses tríos dos páxaros, eses ecos, i-esas brétemas vaporosas, i-esas frores, na alma triste, canto pesan!

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/11571304.xml NÓS 114 OS CANCIONEIROS Por un comprexo de causas hestóricas, a Compostela do medievo románico ollóu xurdir no seu seo dous feitos cumes na hestoria das artes: a escola escultórica de Mateo e a escola literaria dos Cancioneiros; feitos composteláns que participan á un tempo do carácter ecuménico da cibdade e da sua posición, verdadeiramentes creadora, na cultura galega. Compostela coñeceu unha poética galega, enxebre, nos albores do noso espallamento literario. O burgués compostelán Palla, representou na corte de Alfonso VII, co seu rol —«Domini Imperatoris Joculator»—, a presencia das nosas tendencias autóctonas, encarnadas máis tarde por Bernal de Bonaval e por cantos xograres e trovadores resistiron os infruxos occitánicos. Compostela, fito das estradas da Europa n'aquel tempo, foi o punto de contacto entre aquela maneira lírica i-as correntes vindas de fora. O camiño de Sant-Iago trouxo cara nós un regueiro de xograres de todal-as terras, i-entre eles, impúxose ben axiña o infruxo dos xograres da Occitania, peleriños como Marcabrú, acompañantes dos grandes señores que facían a romaxe ou cortesáns de D. Ramón de Borgoña, un dos moitos fíos que baixo a providencia cluniacense avencellaron ó noso pobo á cultura provenzal á través do «camiño francés». Así, a nosa vila non soio foi o cruxol onde se fundiron xeitos e maneiras, onde se compenetraron o noso e o importado, senón que soupo impor, co seu domiño espiritual sobre as terras percorridas pol-as longas estradas da romaxe, a nosa lingua, deica lograr que compartise ca provenzal a hexe monía poética do Occidente románico. O Cancioneiro da Vaticana é, entre os que escolmaron e gardaron o froito de aquel frorecer lírico, un cancioneiro compostelán. Pois n-él atopamos un gran número de poetas santiagueses, pol-a nacencia, pol-a veciñanza, pol-a romaxe ou pol-o esprito, e unha abada de lembranzas que forman, por sí soias, a mellor antoloxía poética da nosa cibdade. Os dous feitos avalan a tesis-de Cotarelo, de que este Cancioneiro debeu ser colexido na mesma Compostela. Entre os poetas recoñecidamentes composteláns da Vaticana, compre lembrar, na corte de San Fernando, á Bernal de Bonaval, o máis vello segrel galego de obra coñecida, que, como dixemos, mantivo as formas inxenuas fronte á avanzada provenzal; o burgués troveiro Abril Perez, que con él tensoou; quizais o torpe e descoñecido Sueiro Eans, pito cairo da rolada trovadoresca; Marlín de Cornes, que sufreu as vaias de Pero da Ponte; quizais tamén á Alfonso Eans Colón, o fidalgo desgarrado, que morreu á mans de un compañeiro de xograría. E logo, a Airas Nunes, autor de deliciosas bailadas sobre temas enxebrementes paralelísticos, que na corte de Alfonso X colaboraría co rei nas Cántigas de Santa María; o Mestre Lourenzo, que, anque de orixe portugués, sería músico da nosa catedral; os irmáns Eans Mariño, acaroados por tantos tiduos á Compostela; Xohán Airas, que soubo, como ningún, revelarnos as preocupacións da sociedade santiaguesa do seu tempo; Xohán Vasques, cantor de María Leve, veciña da «moeda vella», cicais identificabre ca Balteira, a más famosa soldadeira que pasou por Sant-Iago; Pai da Cana, lembrado aínda na toponimía d'un lugar compostelán; Rui Fernándes, capelán do Rei Sabio e autor de curiosas cántigas de amigo; Don Gomes García, Prior de Valadolide, que trovou garridos cantares de amor, e Xohán de Lobeira, suposto coengo compostelán, que andivo na corte de Don Denis e fixo a cántiga «Leonoreta, fin roseta...» que, incruída no Amadís, dá indicios pra unha atribución da novela cabaleiresca... Toda a vida da cibdade, todo o esprito santiagués dos séculos XII e XIII exerce a sua presenza, por medio d'estes poetas,

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713025.xml NÓS Non era, non, un anxo, que era un gran [cabaleiro montado n'un cabalo máis que o vento li-[xeiro. Cando chegou ó pazo e víuno cabod'il xurara que non vira mociño máis xentil. Lanzal como un piñeiro, fermoso de fa-[ciana, tiña non sei que cousa de forma ultramun-[dana... Carlomano lle dixo con respecto e amor: quen es ti e qué me queres, moi cumprido [siñor? IV Fala o Apóstolo Eu son antr'os Apóstolos o Apóstolo Sant-[Iago Boanergues me chaman, polo trono que [fago. Dei por Cristo meu sangue dispois de [perdicar seu nome, n'isas terras onde comienza o mar. Alí meu corpo teñen n'unha cova ente-[rrado quixera que alí mesmo fose meu corpo hon-[rado. O camiño que viñes, ben calzado d'estre-[las, insínate o que debes facer... seguir tras [elas... I-en pago ós teus traballos pido á Noso [Siñor, no ceo un recantiño, na terra gran louvor. RAMÓN CABANILLAS ENRÍQUEZ AS POMBAS DO PERDÓN (1925) Dende terras de Aquitania, senlleiro a pelengrinar, do lume do sol runxido, batido do vendaval, apreixado do remorso o corazón á sangrar, vai, camiño de Sant-Iago, Gaiferos de Mormaltán, «de longas e brancas barbas, ollos de doce mirar, ollos gazos, leonados, verdes como auga do mar». Tempo da semán-maior, da quinta feira ó serán, acorcobado e tremente o corpo outrora lanzal, vella alxuba desfiada, bordón ferrado na man, da poeira dos camiños cuberto o pardo almofar traspón a Porta Faxeira Gaiferos de Mormaltán, que á par dos reises da Francia en honra da caste vai. A filo da medianoite as portas da catedral envolveito en luz da lúa e debruzado no chan, está ó vello pelengrino vellas culpas a chorar. Garnida de cruces d'ouro a casulla peitoral, a túnica de albo liño que á lúa de prata fai, en pé está Diego Xelmírez alzadas ó ceo as mans. Ó par que mouros pecados dos beizos caindo van, da gracia ó sopro diviño trocado en craro cristal, o peito do penitente deixa sair, á voar, brancas pombas de miragre que a claridade levián atravesan en percuro da solaina arcebispal, onde en prisión de feitizo ninguén de vel-as terá. Cala ó confeso n'un xordo, derradeiro saloucar e tende ó santo arcebispo sóbor del, ollos e mans.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713026.xml 136 namentras o vento aruman verbas de dozura e paz: «Sete séculos pasados meu báculo sosterá quen fillo da miña terra ten de amala como nai. Novas rosas na Galicia a frorir comenzarán, que os tempos serán chegados de erguer o vello fogar. As pombiñas de miragre ceibes de novo, á voar, a tua estrada de groria no craro ceo abrirán». Ano de mil novecentos e vintecatro, o mediar, de ser cumpridos os días houbo nos ceos sinal. Cando na noite calada, envolveitos no luar a escura arcada aboquedes da soláina arcebispal, detido o paso un istante tedes de sentir voar as pombas do pelegrino Gaiferos de Mormaltán, «o vello das longas barbas, ollos de doce mirar, ollos gazos, leonados, verdes como auga do mar.» Julio Dantas A RAÍÑA SANTA (1925) Vai romeira a Sant-Iago Dona Isabel de Aragón Raíña de Portugal. En vez da fina escarlata das suas vestes reaes, trai un hábito de freira, un bordón de peregrina, os ollos cheos de lágrimas, e vai, curvada e humilde, pedindo esmola na estrada. NÓS Corre o pobo dos logares a ver pasar a raiña: non trai andas de brocada, non trai carroza real, arrástrase no camiño como unha probe mendiña, mais —oh miragre, oh miragrel— á cada paso que dá sobre os seus pés nascen rosas, e todo o chán que ela pisa —chán sagrado da Galicia— é un divino rosal.... Ninguén dirá que é raiña: non trai coroa nin manto, e as suas telas de prata ficáran en Portugal... Nunca romeira máis triste, nin probe máis probesiña, viu terras de Sant-Iago... E entretanto —oh maravilla!— oh maravilla da graza!— como se ela propia fosa unha lámpada diviña, parece que se ilumiña todo o ar onde ela pasa. Ven amparada ao bordón e casi soia na estrada... Lirio d'oiro de Aragón, princesa de Portugal, onde están os teus arautos, o teu séquito real? Só ese frade velliño, só esas donas de negro? Ah, non ¡Prodixio do ceo! ven con ela, a acompañala unha revoada de pombas, de pombas brancas de neve, e tantas, tantas e tantas que toda a estrada é un pombal! Eis que a raiña romeira chega, en fin, a Santiago... Ven recebila o arzobispo e todo o crero maior á porta da catedral. Debaixo do palio aberto (Proseguirá). Imprenta NÓS.—Hortas 10, Santiago.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713010.xml 120 tan siquera os pode erguer do chan: está xa perdoado por Santa María, sin ter que chegar á Sant-Iago. E na CCLXVIII, os romeiros en tornado de Compostela, aconsellan á unha fidalga francesa, tolleita, que ten xa feitas romaxes á moitos santos sen lograr cura, que vaia á Vila-Sirga. O consello é asisado, pois a dona logra a saude. Restan dúas cántigas aínda, referentes á romaxe de Sant-Iago. Unha nada amostra de desafección cara a nosa cibdade, e a XXVI que recolle o asunto, pintoresco e difundidísimo, do romeiro que se «orixenizou» por mandado do demo, en figura de Sant-Iago; e onde o Apóstol polemiza cos demos que queren levar a i-alma do peleriño e logra arrancarlla perante a intervención de Santa María, que é árbitro final da disputa. Tema eminentemente medieval, que enriquentou «fabliaux» e mariales de Vicente de Beauvais á Gil de Zamora. A outra, CLXXV, que denantes citabamos, ten inda máis longa bibliografía; recollida por Vorágine na «Legenda Aurea» e nos «Milagres» do Calixtino, goza ámprias derivacións folklóricas e artísticas en todo o occidente románico. Narra o suceso «d'ún home bó que ía con seu fillo en romaría a Sant-Iago, et enforcáronllo a torto o fillo en Tolosa, et sancta María déullo vivo». Derradeiramentes, a cántiga que nós recollemos pra este Cancioneiriño é a localizada na comarca de Sant-Iago, peza inxenuamentes popular, que nos fai evocar un intre da vida familiar na bisbarra compostelán, no século XIII. CANTIGA XLXXXIII Esta é como Santa María libróu de morte un meniño que xacía no ventre da madre á que deran unha cuitelada pel-o costado. A Madre de Deus tant'ha en sí gran virtude per que a os seus acorre e da saúde. E de tal razón como esta un miragre mui fremoso vos direi, que fez a Virxen Madre do Rei poderoso, en terra de Sant-Iago, en un lugar montañoso, ú unha moller moraba que era preña ameúde... A Madre de Deus... ...de seu marido, mais ela, pol-as suas pecadillas, cuantos lles nunca nacían, así fillos como fillas, todos lles morrían logo; mais das suas maravillas mostrou í Santa María que sobre los seus recude. A Madre de Deus... Ela, con pavor d'aquesto et de que era preñada, encomendou á Virxen, a Madre de Deus honrada, que ela que a guardase, que non fose acaxonada, dicendo: —«Dame meu fillo que ben a viver m'axude. A Madre de Deus... Ela aquesto facendo, o demo, cheo de envexa, aguisou que seu marido hoube con outros pelexa e déronlle unha ferida pel-os peitos, tan sobexa que morreu; ca así face quen non ha quen o axude. A Madre de Deus... Ela que víu o marido que o chagaban de morte fóiselle deitar de suso e déronlle entón tan forte frida, pel-o costado, que morreu, tal foi sa sorte; mail-o fillo pel-a chaga saíu, que mester engrude...

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/11571308.xml «Señor, por sancta María, non estedes máis aquí, mais ídevos vosa vía, faredes mesura i, ca os que aquí chegaren pois que vos acharen ben dirán que mais ouví». PER AMIGO DE SEVILLA Pra incruir n'esta serie á un poeta que, sin se considerar compostelán, tiyese sentido o engado da nosa cidade, escollemos á Per Amigo de Sevilla, de probabre alcuña mariñán, pero que cara ó 1285 residiria na cidade que o Cancioneiro avencella ó seu nome. Per Amigo figura na corte de Alfonso X, entre o coro de segreres apicarados, que maldizen da Balteira. As tensóns de Per Amigo con Vasco Péres, Lourenzo e Xohán Baveca, as cántigas de escarnio que fixo contra os derradeiros e Pero de Ambroa, Pero Bodiño e Pedro Ordóñez, e, máis que nada, as alusións á soldadeiras e coteifas —á propia Balteira, unha Elvira, Mariña Mejouchi, Mayor García, Sancha Díaz— móstrannos o ambiente en que desenvolveu a súa actividade poética Per Amigo. Por certo que a alusión reiterada, de Ambroa (C. V. 1128), á entrada do segrer n'unha ermida vella: «unha ermida vella que achou e entrou dentro, e pois que í entrou de sair d'ela sol non é presado» non soio non debe suporse referencia á unha conversión de Per Amigo, como quixo C. Michaelis, senón que, dentro da tese de Menéndez Pidal de que se trate d'uns amores serodios, pode conxelurarse, relacionando o testo das cántigas 1128, 1129 e 1130, como o escarnio de un entendemento de Per Amigo cás ca propia Balteira, xa en retorno de Ultramar. Rexo contraste ca vida e co resto da obra de Per Amigo, as súas cántigas amorosas, i especialmente unhas que poideramos chamar verdadeiras «cacións de amiga», dannos unha idea das súas esgrevias calidades de poeta. A pastorela que incruimos n'este Cancioneiriño, ten ca de Xohán Airas unha rara somellanza, que, escedendo da NÓS comunidade xenérica, chega deica un detalle tan miudo como a localización, non xa en Compostela, senón nas mesmas beiras do Sar. As dúas cántigas sirven pra revelarnos que as pastoras d'esta terra gozaron, na poética do noso medievo, de unha sona de «ben razoadas», de ensinadas e de discretas, comparábel, salvada a diferencia dos xéneros, ca das serranas de Ávila e Toledo pr'os líricos casteláns. A romaxe á Santiago dá, nas dúas composicións, o motivo pra o encontro do viaxeiro e da pastora, e fai xurdir un diálogo onde trunfan, ó par, as razóns da moza i-o amor do entendedor. Pódese ben coidar en que estas dúas pastorelas i algunha outra, como a de Joan de Abin, que alude ó «camiño francés», nos resten como exempros de unha longa literatura hoxe perdida, que tivera motivos somellantes, sobre a mesma localización. PASTORELA (C. V. 689) Cuando eu un día fuí en Compostela en romaría, ví unha pastor que, pois fui nado, nunca ví tan bela nen ví a outra que falase millor, e demandeille logo seu amor e fiz por ela esta pastorela: Dix'eu logo: «Fremosa doncela: queredes vos mín por entendedor? que vos darei boas toucas d'Estela, e boas cintas de Rocamador, e d'outras doas, a voso sabor, e fremoso pano per a gonela». E ela dise: «Eu non vós quería por entendedor, ca nunca vos ví se non agora, nen vos fillaría doas que sei que non son per a mí; pero cuido eu se as fillase así que tal ha no mundo á que pesaría. E se veese outra, que lli diría se me disese: «Ca per vos perdí meu amigu'e doas que me traxía?» Eu non sei rem que lli disese alí; se non fose esto de que me temí, non vos digo hora que o non faría».

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/11571309.xml NÓS 119 Dix'eu: «Pastor, sodes ben razoada, e pero creede, se vos non pesar, que non esto oí outra no mundo náda, se vos non sedes, que eu sabía amar, e por aquesto vos veño rogar que eu sexa voso home esta vegada». E dis ela, como ben ensinada: «Por entendedor vos quero fillar, e pois, for a romaría acabada, aquí, dú son natural, do Sar, cuido, se me queredes levar, irme hei vosco, e fico vosa pagada». II AS CÁNTIGAS DE SANTA MARÍA DE ALFONSO X O papel que xogou Compostela no acarreo dos temas narrativos dos marioloxios, as relacións de Alfonso X con Galicia, a mesma lingua das cántigas i-o núcleo de xograres e troveiros galegos da corte, farían supor que as Cántigas conterían d'abondo referencias a nossa cidade. Pol-a contra, topamos unha soia cántiga localizada eiquí, e non na mesma cidade, senón «en terra de Santiago» e c'un asunto vulgar; namentras que en algúns milagres, como o da Virxe-torneira, que o folklore localiza en Compostela se non topa tal indicación. Mais ainda estrana a ausencia, casi total, de cántigas onde interveña incidentalmente o Apóstol. Pra o caso somentes a XXVI acusa a sua procedencia dos «milagres de Sant-Iago», namentras que outra tan santiaguesa, como a CLXXV, furta por completo a intervención apostólica. Pero o que acusa unha enemiga de Alfonso X, senón contra o santuario xacobeo, contra a cidade compostelán, como foco das romaxes, son as catro cántigas que fan referencia directa ás peregrinacións, cántigas localizadas en Vila-Sirga, un dos santuarios composteláns que xurdiron como froitos do mesmo camiño, e que Alfonso X mostra particular empeño en opoñer, pese a sua nimia importancia, á mesma Compostela. Compre percurar as orixens d'este anticompostelanismo do rei sabio na posición política que mantivo contra a Eirexa de Sant-Iago. A sua táctica foi sempre a de anexionar Compostela e seu señorío, entrometéndose pra elo nas loitas entre o Concello i-a Eirexa, entre os burgueses i-os arcebispos. De aquí a sua sentencia de proposta de xueces (1261), o nomeamento de Alcaldes Reales (1261-1263), as peticións de homeaxe ós Arcebispos e Cabildo, e finalmente a incorporación de Sant-Iago ó señorío real «por saña que hovo del arcibispo Don Gonzalo Gomez», a quen chegou á perseguir i-a espulsar violentamente, diante do asombro da mesma Roma. Decíamos que esta enemiga nótase máis nas catro cántigas localizadas en Vila-Sirga: Na CCLXXVIII, unha dona francesa, cega, fai a romaxe á Sant-Iago. Regresa sin lograr a sua curación, mais, facendo o camiño de volta, a chuvia faina entrar na eirexa de Vila-Sirga, onde Santa Maria lle devolta a vista. Cando sigue o seu viaxe, topa á un cego que vai tamén á Sant-Iago e lle aconsella que vaia á Vila-Sirga, onde efectivamente topa tamén a sua curación. A CCXVIII é ainda máis forte, pois a romaxe á Sant-Iago non somentes semella nula senón contraproducente. Un mercader alemán, arruinado e tolleito, pide á uns romeiros de Compostela que o leven alá. Así o fai pero non cura; sigue á Vila-Sirga, queda cego no camiño, i-é abandonado pol-os compañeiros de viaxe. Pero prega á Nosa Señora d'aquel santuario, e recobra de súpeto a saude. Na CCLIII amóstrase o inútil que era facer o viaxe deica Sant-Iago, topándose como se topaba no camiño, Vila-Sirga. Un tolosán fai pelerinaxe de penitencia c'un bordón de 24 libras. En Vila Sirga pide perdón á Nosa Señora, o bordón québrase en anacos e nin

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/11571306.xml 116 Irme hei, pero me é grave de facer, e, dés cuand'eu ora de vos toller, os meus ollos non dormirán. Todavía ben será de probar de m’ir, mais, des cuand'eu de vos quitar, os meus ollos non dormirán. II Dise á fremosa en Bonaval así: Ai, Deus, ú é meu amigo d'aquí, de Bonaval? Cuido eu, coitada, en o seu corazón, porque non foi migo na sagrazón de Bonaval. Pois eu migo seu mandado non hei, xa m'eu leda partir non poderei de Bonaval. Pois m'aquí seu mandado non chegou, mucho vin eu mais leda ca me vou de Bonaval. III Rogárvos quero eu, mha madre, mha se[ñor, que mi non digades hoxe mal, se eu for a Bonaval, pois meu amigo non ven. Se vos non pesar, mha madre, rogarvos [hei por Deus, que mi non digades mal e irei a Bonaval, pois meu amigo non ven. AIRAS NUNES Airas Nunes, crego, é cicáis a figura máis saínte entre os troveiros composteláns do medievo. Da sua vida apenas sabemos outra cousa —i ésto pol-as suas mesmas cántigas— que a sua veciñanza compostelán, i-a sua coñecencia da «politica local» do seu tempo. A data da sua vida ven fixada por tres referencias das suas cántigas: Un- ha, a 458, alude á romaxe á Santiago de Fernando III (1232) e do pracer que lle causa á unha moza a sua vinda, porque con él ven o seu amigo: «A Sant Iago en romaría ven el rei, madre, e prazme de corazón.» Outras, a 1133 e a 468, aluden á dous incidentes do pontificado de Don Xohan Airas, á quen, pese á comunidade de apelido, non debía ter boa lei ó noso troveiro. Na primeira - deica hoxe non interpretada— alúdese ó período en que o gran Arcebispo Don Bernardo II retirárase á Sar (1237) e ó seu sucesor, D. Xohan Airas, «eleito» pol-o cabildo, rexía, ainda sin se consagrar, á eirexa compostelán. Airas Nunes supón un encontro dos dous prelados, e que ó vello fai como quen non coñece ó novo: «Achouse i un bispo que eu sei, un día co eleito e sol non lle falou...» A segunda, refírese ó curioso episodio do rapto da sobriña do Arcebispo Airas, Dona Sancha Rodrigues de Segamondi, levado á cabo pol-o seu parente Gonzalo Fernandes Gallinato, tal como ó conta ó Conde de Barcelos: «O meu señor obispo na Redondela un día de noite con gran medo de deshonra foxía...» Cabe supor, razoabrementes, a presenza de Airas Nunes na corte de Alfonso X, einda á sua colaboración nas Cántigas de Santa María, como denantes indicábamos, pois no códice príncipe d'elas, entre as dúas colunas da Cántiga CCXXIII, leese ó seu nome, cicais por que él fose quen comunicase ó rei ó asunto da cántiga acotada. Poeticamentes, Airas Nunes percorre; no pequeno grupo das súas cántigas da Vaticana, todol os xéneros da nosa poesía medieval, dende a pastorela, enfeitada de relembros populares, á versión da bailada, e as razóns de amor en modo de provenzal. E inda é él quen nos conservou un rarísimo anaco de xesta (C. V. 466) e quen fixo unha parodia da épica popular, na citada cántiga 468 D'él vai n'este Cancioneiriño un «sir ventés», peza humorística de enxebre escepticismo, onde ó poeta percura no mundo a verdade, sin topala nin na mesma Compostela das pelerinaxes.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713018.xml 128 primeiras leituras poéticas; aqui debutou, entre un vó de pombas e de folliñas azues con versos románticos, no «Liceo da Xuventude» e cando a vida, despois de levala e traela, e de axitar o seu espírito nas modas de fora e na reflexión do enxebre, quixo devoltala á un berce de acougo e de traballo, tornóuna á Sant-Iago. Veu, «vencida da vida», pra criar no arte á Aleixandra, a sua filla, e retornou c'un novo libro, enxebre mente compostelán, criado na quentura do seu colo: «Follas Novas». D'aquela, no trienio 1872-1873, Sant Iago exerceu un infruxo determinante sobre a obra de Rosalía. Así a presenza da nosa cidade é vital nas suas mellores páxinas. Maormentes son os libros: «Do íntimo!» e «Da Terra» onde ten de se facer máis patente esta xurdía presenza. Rosalía descubre alí os temas poéticos da Catedral no solpor («A Catedral», «Amigos vellos»), percorre o bosque da Condesa envolveita en lembranzas e paixóns («cicais», «Nin as escuras!», «Olvidémolos mortos»), escoita no abrente os sons benzoados das campás da catedral («O toque da alba»), sofre cos picariños terecidos de frío diante das eirexas («Tembra un neno no pórtico escuro»), revóltase, en febre de dúbidas contra o mesmo ambiente («Brancas Virxes»), e percura acougo nos craustros valdeiros («No craustro», «San Lourenzo»). E camiñando pol-as veiras da vila, nos «campos frescos», «antre os carballos da devesa escura, por onde o Sar vai marmurando leve», escribe a maravillosa ledicia das campias de Conxo, amorosamente odiadas («En Cornes»), e traza aquela despedida («Adiós!») que prende aínda co vento no pano de total-as ausencias composteláns. Inda no máis alonxado do tema santiagués «Follas Novas» está cheo das lembranzas da sua vida. Alí está o xurdio recordo folklórico de San Pedro Mártir («N'hai peor meiga»), a mulleriña que fai á pé o viaxe de Sant-Iago ó Padrón («Miña catiña, meu lar...»), o recordo infantil do pan de Sant-Iago («A probiña que está xorda»), e inda, máis lonxe, a inesquecibre lembranza do camiño que leva á Compostela («Dende aqui vexo un camiño»). NÓS Mais tarde, cando a vida tornou á arrincala de Sant-Iago, ten de lembrar a carón dos enterros composteláns («Todas las campanas») e dos órganos da Catedral («En los ecos del órgano»), xuntos e apreixados pola ausencia, todol os temas eternos da poesía na cidade santa de Galicia. I—«En las orillas del Sar» recolle a abada das suas mellores lembranzas, mesturadas de fe e de dúbidas, de degaros e de resiñación (Santa Escolástica). Agora o seu corpo santo, repousa no Santo Domingo que ela tanto amou i-en cada recanto da cidade xurde a sua lembranza. Porque foi santiaguesa en vida e morte. Porque ninguén como ela soupo amar e cantar á nosa cidade veñen á esta frol de cantares as suas catro mellores páxinas de Compostela. NA CATEDRAL Como algún día, pol-os currunchos do vasto tempo, vellos e vellas, mentras monean, silban as salves i-os padrenuestros, i-os arcebispos nos seus sepulcros, reises e reinas, con gran sosego, na paz dos mármores tranquilos dormen mentras no coro cantan os cregos. O órgano lanza tristes cramores, os das campanas responden lexos i-a santa imaxe do Redentore parés que suda sangue no Huerto. ¡Señor Santísimo: ós teus pés, canto tamén de angustia sudado teñol Mais s'o pecado castigas sempre, o que afrixido vai á pedircho dáslle remedio. O sol poniente, pol as vidrieiras da Soledade, lanza serenos raios, que firen descoloridos dá groria os anxeles i-o Padre Eterno. Santos e apóstoles, védeos!, parece que os labios moven, que falan quedo os uns cos outros, e aló na altura do ceo a música vai dar comenzo, pois os gloriosos concertadores tempran, risoños, os instrumentos.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713016.xml Pontífice cristiano, estrela da Relixión, pide a Dios alá no ceo pol-a galega Nación. Adios monxas de San Paio que o Pai pedis celestial que recolla aquela pomba que fuxiu de ese pombal. Adios convento das Orfas, medio monxas, medio non, onde botei parrafiños das bonitas acarón. Adios, pan tan sustancioso, adios, greliños, adios, adios, medidas de leite, adios tenriños cimós. Adios San Martín inmenso onde se poden meter catro vilas como Caldas sin que te poidan encher. Adios ti, Crus dos Farrapos que despida agora estás dos que os pelengrinos puñan devotos cas suas mans. Adios Minerva, outra volta, filla escollida de Dios, parto da mente diviña non impura como nós. Tan esbelta e tan prantada cos genios o derredor sé da juventú gallega prestantísimo mentor. Adios craustro de Doutores, ornamento da ciudá, nobres fillos de Galicia que de vos gozosa está. Adios tantísma grandeza e comerzo principal adios, pobo relixioso e torres da Catedral. FRANCISCO MARÍA DE LA IGLESIA GONZÁLEZ (1827-1897) Poeta compostelán pol-a nacencia e pol-a inspiración. Figura central entre NÓS as dos precursores, poeta «enteiro», como o calificou Placer, pol-o seu afincamento na i-alma do seu tempo; galego «enteiro» pol-a sua vida e pola sua obra: erudito, naturalista, literato, folklorista, mesmo político... Activísimo guieiro do noso renascer, foi co seu irmán Antonio, o propulsor da famosa «Galicia, Revista Universal de este Reino» e da celebración do certame do que saiu o «Album de la Caridad» (1861), antoloxía da renacencia romántica de Galicia. Hai moito de Compostela na sua obra. Máis que nada, coñécense d'el n-este aspecto, «O Paso da Porta Santa», inxenuo romance «a usanza antiga», i-o rexu «Himno do Apóstol», premiado n-un certame santiagués no 1885. Pero nós quixemos traer aquí unha páxina menos lida, e cicais menos reveladora do esprito do poeta, pero chea de valores pintorescos. É un romance romántico de asunto pantástico, e leva por título «A armadura do Cid na Catedral de Santiago». Coidamos que pode servir pra ilustrar o caráiter da poesía «hestórica» dos precursores e pra revelar o seu concepto das glorias composteláns. A ARMADURA DO CID NA CATEDRAL DE SANTIAGO Mozos de Vite e do Gozo, Humilladoiro e do Sar, vinde á ver o cabaleiro Rui Díaz de Vivar. Ali se está de xionllos, a carón do sagro altar do noso Señor Sant-Iago, onde as armas vai velar. Pardezl que ten longa espada, ferrudo peto espaldar, malludas calzas que afonden ó que nas saiba levar; e manoplas cal n'hai puños que as poideran domear; sobre todo un morrión de tan vivo tintinar que o demo a de fer o alfanxe para podelo mellar. Garde Deos ó moi valente que á Lain Calvo ha de herdar, e pille a forza do rayo contra a ralea de Agar.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713014.xml NÓS 124 IV OS PRECURSORES No extraordinario proceso que veu reintegrar a nossa fala o seu cultivo literario e que trocou o probe «patois» do XVIII n'un lenguaxe poético, levou Compostela o posto de honor. No movimento que se forxaba, tiña Compostela —ruínas, historia, tristeza, chuva, mocidade—, todol-os elementos d'un anovamento romántico. Xa nos fins do XVIII e nos começos do XIX, cando o espertar das enerxias galegas que tivo cume na loita da Independencia, os cultivadores do galego amóstransenos sempre avencellados, por algunha causa, á Compostela —Pardo de Andrade, Fernández de Neira, Boado, Freire e Castrillón— e nos mesmos xornaes composteláns, dende a «Gaceta Marcial» (1812) que xa pubricaba cousas galegas, deica a «Tertulia de Picaños» (1836), primeiro xornal, enteiramente feito na nossa fala, hai sempre un senso galego da vida compostelán. O verdadeiro descubridor do valor romántico da lingua galega foi Pastor Díaz, de cerca formação compostelán. Dende a data da sua «Alborada» o banquete de Conxo (1856) —en que outros dous poetas mozos, Aurelio Aguirre i-Eduardo Pondal, criados como él á sombra de Compostela erguen seu berro de revolta—, corre o que forma verdadeiramente «a época dos precursores». D'aquela a nossa historia i as nossas letras están encheitas de nomes composteláns. Faraldo, no 46, atopa o senso estratéxico da cidade na simbólica revolución galega; Neira de Mosquera, acha nas suas Monografías a emoción literaria da historia compostelán; La Iglesia, adeprende axiña as roitas de unha actuación galega, dirixida dende Compostela, pra o recobramento da propia persoalidade. E así Camino, Moreno Astray, Rúa... tantos nomes composteláns que ofrendaron á Galicia os millores valores da cidade, e que concentraron n'ela todo galego esforzo. Recollemos catro mostras da atención que mereceu Sant-Iago os escritores galegos d'este tempo. Catro nomes de gramáticos, de humanistas, de homes que adicaron todo o seu vivir a nossa fala. Pouco importa que estes poemas non sexan sempre obra de poetas. O mellor poema de un romántico é a sua vida. I-eles viviron pra a nossa terra. Xosé García Mosquera (1810-1868) García Mosquera non é un escritor compostelán. Naceu en terras de Maceda, e profesou Humanidades no Instituto de Ourense. Coñeceu como ninguén as calidades do nosso idioma. Traductor do «Beatus ille», e autor da «Cantinela Gallega» que insertamos, é un poeta «antolóxico», pois se non difundiu ningunha outra obra sua, e son sinxelamente estes dous poemas os que manteñen a sua sona na primeira ringleira dos cultivadores da fala galega. A «Cantinela» é unha poesía de circunstancias que mantén ainda no romantismo os prestixios de un xénero que tanto se traballara na Compostela do XVIII. Escribíuse no 1851, cando viñeran á Sant-Iago Isabel II e o seu fillo. D'aquela outros poetas composteláns exerceran o seu mester en loubanza dos visitantes, Vicente de Turnes, por exemplo, pero ningún como Mosquera soupo soerguer con sonoras toponimias e con verbas escolleitas a febleza do tema. Pubricamos somentes uns anacos da «Cantinela», onde se fai máis viva a inspiración compostelán i é menos patente a ocasión do poema. CANTINELA GALLEGA O rumor dos rigueiros e das fontes, o manso norte que na touza xira, as aves das ribeiras e dos montes, son hoxe a miña lira, a lira que na orela resonará do Sar e do Sarela. Xa da veira do Támega e da Antela, Arnoya, e Avia, e fachendoso Miño,

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713013.xml NÓS lle, Juan Correa Mendoza e Sotomayor, José Xil Taboada, Bernardo Vallo de Porras, José Guerrero Lasso de la Vega, Juan Antonio Torrado e Ignacio Rodríguez. De este conxunto, —que amostra a meirande aportación de todo o século XVII ó cultivo da lingua galega e que ofrece un interés insospeitado pra os estudos lingüísticos—, escollemos o romance presentado, fora do termo do certame, por Xil Taboada que de aquela era lector de Artes no Convento de San Francisco de Salamanca. O seu romance meréz ser ben coñecido pol o seu compostelanismo e porque, sendo menos popularista que os demás das «Festas», ofrece unha curiosa versión galega da moda castelán da época. ROMANCE GALLEGO Grande loita de luceiros hai na terra do Patrón santo, que, fillo do Trono nas guerras sempre atronou. Cinco luceiros, non menos se opón a un luceiro só: cinco a un, e ser galegos? Non m'o da o corazón. E que loitan sobre quen a quen mais alomou. Un contra cinco? Este si que é galego de nazón. O luceiro só nas armas ven da ciudá dos Perdós; ven feito un perdoa vidas, mais perdoa luces, non. Os outros nas armas vén do grand home que mitrou fonte que deu mais rigueiros que gotas ten un torbón. — Ou, luceiros, —diz a estrela facendo das luces voz— miráime, miráime ben, verés quen vos arrolou. Eu vos faixei coma nenos, querés que eu non sexa mor? Reparái que o voso lume os meus peitos se criou. Vos por Fonseca loitades; home grandísimo foi, mais se eu non lle dera estrela, que fora d’ise Señor? ......... Señora mai, —os luceiros din— vostede s’afrontou sen causa, porque esta loita lle ha de dar mais relumbrós. Dou a Fonseca Sant-Iago vida, Fonseca a honrou: que é mais a honra que a vida o dixo hasta Cicerón. Arrolouno esa ciudá, mais Fonseca a libertou. Pudo outra arrolalo? Si. Outra libertala? Non. Fillo e Nai se dan o ser: cal é mais dar antr'os dous? Nai á fillo é natural. Fillo á Nai, admiración. Nacendo o Sol da Mañán a mañán mais debe ao Sol que apartándolle as tinebras mais lle volve que lle dou. Doulle a ciudá ser de Fillo. Fonseca ser con aciós: un natural, outro é libre: Pois que? Ten comparazón? Ela o sustenta no berzo il escola lle fundou, que é o sustento da alma: pois que sustento é mellor? A honra toda dos fillos nos puis sempre resultou: que mór honra da mañá que escedéla o fillo Sol? — Ou, luceiros, —diz a estrela— eu vos boto mil beizós, confeso que mais lle debo. Adeus, que a loita finou!

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713024.xml día» de López Abente, que canta a festa de Galicia. Derradeiramentes veñen os «poemas do silencio», que revelan a visión de cibdade en poetas mozos. En tres distintos xeitos desenrolan o mesmo tema Alvaro das Casas, Carballo Calero i-Euxenio Montes. ELADIO RODRÍGUEZ GONZÁLEZ O NOSO SANTO PATRÓN (1927) O noso Santo Patrón é un santo tan modosiño, que, con cabaza e bordón, feito un probe pelegriño, recorre á pé o seu camiño predicando a redención con palabras de aloumiño. Anda sempre homildosiño e por onde quer que pasa acóllenno con benzós. Fala no nome de Dios e na fé de Dios abrasa as almas i-os corazós, Non veu armado de espada disposto pra matar mouros, santo da barba dourada e dos cabeliños louros, ten a bondá na mirada e ten o perdón na boca e ten o mel nos falares. Co a sua virtude troca os penedos en altares..... I-así de lucencias cheo e de tanto amor en pago colga nas portas do ceo «o camiño de Santiago». Camiño dos camiños por onde en horas tráxicas ou calmas voan paxaros-almas. ¡A eterna procesión dos caladiños! NÓS AVELINO GÓMEZ LEDO (1926) LENDA DE CARLOMANO I Folgaba Carlomano Folgaba Carlomano do mundo emperador, xa-todo o mundo era seu escravo, e il siñor. Antre os liños i encaixes tranquío des[cansaba; ¡Todo ise mundo é meu!, qué máis quero? [pensaba. Alférez de Deus, corrín no meu cabalo [trotón de unha banda á outra banda, de nazón en [nazón. Todal as terras ceibes demouros e deixei; o tempo de folgar chegoume, e folgarei. II A visión Á través da fenestra, sen moverse do leito viu no ceo un camiño, todo de estrelas feito; Que talmente un fato somellaba de ovellas, brancas i-amareladas, azúes e bermellas. Da mesma mar de Frisia, relucentes saían e cara Hespaña, á paso, paseniño, collían. Á unha banda deixaban Alemaña e Italia quedábanse ó outro lado a Franza i-Aqui[talia. I-alá lonxe, moi lonxe, nas terras da Ga-[liza o gran fato de ovellas todo se inmobiliza..... III Lanzal como un piñeiro... Unhas vez no horizonte viu bulir branca [nube e coidou se serían as azas d'un querube.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713020.xml Pol-as silveiras errante vexo unha neniña horfa que triste vai marmurando: —«Na Virxe, quen rosa foral Porque qués ser rosa, nena?— lle preguntei cariñosa, i-ela contesta sorrindo: —Porque non tén fame as rosas. Costa arriba, costa arriba, desandémol-o camiño, fuxamos de este sosego dos pesares enemigo. Que negro contraste forman da natureza o tranquilo reposo, co as ansias feras que abaten o inxel esprito! II Cruceiro de Ramirez que te ergues solita [rio dos Agros na espranada, antre as rosas dos [campos: o sol da tarde pousa en tí o postreiro raio coma n-un alma triste pousa un soño dou[rado. Algunha vez no estío eu Ó teu pe sentada escoito silenciosa, mentras a tarde acaba; baixo das pedras mudas, que o teu segreto [gardan maxino que resoa o brando son d'un arpa, música incomprensibre, que de outros mun[dos fala! Tal de Memnon se oían, Ó amañecer, na [estatua aqueles sons diviños que ás almas encanta[ban! III Ódiote, campo fresco, cos teus verdes valados, cos teus altos loureiros, i-os teus camiños brancos sembrados de violetas, cuberto de emparrados. NÓS Odiovos, montes soaves, que o sol poniente aluma, que en noites máis sereas vin ó fulgor da lua, i-onde en mellores días vaguei pol-as alturas. E tí tamén, pequeno río, cal n'outro hermoso, tamén aborrecido és antre os meus recordos.., Porque vos amei tanto, é porque así vos odio! SAN LOURENZO O mirar cál de novo nos campos iban á abrochal-as rosas, dixen: «En ónde, Dios mio, irei á esconderme agoral E pensei de San Lourenzo na robreda silenciosa. Nalgún tempo aqués vellos carballos amostrando as súas raíces, calvas e redondas copas que xa de musgo se visten, ás tristes almas falábanlles tan soio de cousas tristes. O alciprés que direito se asoma do convento tras do muro i-o lixeiro campanario cuberto de herbas e musgo da debesa, co cruceiro eran cintinelas mudos. I-aquel Cristo que no arco de pedra abatido a frente incrina, soyo, cal se inda no Gólgota loitase co-as agonías ós corazóns oprimidos resignación lle infundía. E si dentro do craustro deserto e ruinoso penetrabas, nunca do olvido unha imaxen virás no mundo máis crara, nin de máis grande silencio na terra vos rodearas.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713011.xml NÓS A Madre de Deus... ...n'había, per a sa chaga, que na face lle ficara que llo cuitelo fecera que á sa madre matara. Mais quiso Santa María á que o encomendara sa madre, que non morrese nen fose en ataúde... A Madre de Deus... ...antes quiso que vivese, e crecese, e se criase, e sempre recoñocese á Virxen, e a loase, e o sinal parecese da chaga, perque probase este feito; que sempre home en sa loor estude. A Madre de Deus tan'lia en sí gran virtude per que aos seus acorre el da saúde. III A DECADENCIA Nos séculos de decadencia das nosas letras galegas, —dende as postrimerías da época trovadoresca, cando Rodríguez de la Cámara, pechando o cicro que pra nós abre Bernal de Bonaval, garda o relembro da «ciudad venera», deica ó abrente do romantismo, reivindicador da nosa língua, á raiar no pulo infantil dos escolares liberales, — Compostela non perde o seu senso maternal pras artes de Galicia. Así, namentras nas letras casteláns recibe a loubanza dos sonetos de Tirso, ou os escarnios do P. Calatayud, e se multiplican os cantos heróicos en honra do «outro Marte», defensor de Hespaña, Compostela recobra, paseniñamentes, diante dos nosos escritores, o seu fito representativo da unidade galega. D'este xeito, dende Alvaro de Cadaval ó coengo Sánchez, pode anotarse todo un desenrolo do «tema» compostelán, nos escritores de Galicia. Pois namentras a historia barroca dos apoloxistas da Catedral e da nobreza, eruditos dos mosteiros e «Cronistas del Reino» —Oxea, Gándara, Pacheco, Huerta, Bermúdez Mandiáa, Castellá Ferrer, Bugarín, Seguín, Riobóv— tecían unha nova mitica xacóbea de «palmas y triunfos», medraba nos nosos grandes inxenios do XVIII —Feixóo, Sarmento, Cornide— o inte- N. TORRADO. Abade de Urdilde (Hacia 1630). As décimas de Torrado que eiqui se recollen aluden ó chamado preito do «compadronzgo», que apaixonou vivamente á Compostela, no primeiro tercio do XVII. De xeito que, anque non sexan unha loubanza da cidade, son unha viva defensa dos seus intereses e da sua tradición. A idea de declarar á Santa Tereixa padroeira de Hespaña á carón de Santiago, xurdira xa no 1617, denantes da súa canonización. Houbo fortes protestas, e ó Cabildo e á Cidade de Compostela, feridos nos seus privilexios, preitearon longamente na defensa do «único patronato de Santiago». O preito trascendeu ó literario. Quevedo tivo un-

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713021.xml NÓS No profundo da fonte escondida medraban con liberdade, antre as silvas as violas, antre o buxo as dixitales, i-a morte, cal fora grata, n'aquel deserto lugare! E por eso ã mirar cal nos campos de novo abrochan as rosas dixen: En onde, Dios mío, irei a esconderme agora! I-o bosque de San Lourenzo me encamiñei silenciosa. II Onde estaba o sagrado retiro? Percibín ruidos extraños pedreiros iban e viñan por aquel bosque apartado. Era que unha man piadosa coidaba ós desamparados! De unha ollada medín o interior,.. todo relumbraba branco, cada pedra era un espello i-o vello convento un pazo cuberto de lindas frores. Que terrible desencanto! Negra sombra anubróu de repente os meus ollos asombrados, e máis que nunca abatida fuxín!... Que o retiro amado parecéume a alma limpa d'un monxe sumerxida nos lodos mundanos. ¡Adiós!, montes e prados, igrexas e cam[panas, ¡adiós!, Sar e Sarela, cubertos de enramada, ¡adiós! Vidán alegre, muiños e hondonadas, Conxo, o do craustro triste y as soedades.[prácidas, San Lourenzo, o escondido, cal un niño an[tre as ramas Belvís, para mín sempre o das fondas lem[branzas, Santo Domingo en onde canto eu quixen des[cansa. Vidas de miña vida, anacos das entrañas. E vós tamén, sombrisas paredes solitarias que me viches chorare soya e desventurada. Adiós, sombras queridas; adiós, sombras [odiadas; outra ves os vaivéns da fertuna pra lonxe me arrastran. Cando volver, se volvo, todo estará onde [estaba; os mesmos montes negros y as mesmas al[boradas do Sar e do Sarela mirándose nas augas. Os mesmos verdes campos, as mesmas to[rres pardas da catedral severa, ollando as lontananzas; mail os que agora deixo, tal como a fonte [mansa, ou no verdor da vida, sin tempestás nin bá[goas, canto, cando eu tornare, vítimas da mu[danza. terán de presa andado na senda da disgracial I eu... mais eu, nada temo no mundo, que a morte me tarda. VI A ESCOLA DE ROSALÍA ROSALÍA, é, inda mellor, os temas composteláns de Rosalía, fixeron escola nas no- sas letras. Realmente as roitas do noso florecimento literario quedan ben sinaladas ó xurdiren Pondal e Rosalía, un é o poeta hu- manista, o clásico, que non deixa escola, que vai exercer o seu infruxe, xa moi de lonxe, nas xeneracións literárias do novo século. En troques, a outra é o poeta folklórico, froito esgrevio do romantísmo que

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713015.xml NÓS xuntos voando van á Compostela en aas do seu cariño, veciños e veciñas cal van á outra banda as andariñas. Tempo era, miñas xoias, sí, tempo era, que n'unha esquiña do verxel frondente pudese vervos unha ves siquera a melosiña xente que fai d'amarvos gala, que ten o curazón cal ten a fala, XOHÁN MANUEL PINTOS VILLAR (1811-1876) Don Xohán Manuel Pintos, anque pontevedrés de alcuña e de nacencia, foi un dos primeiros escritores galegos do XIX que sentíu o valor representativo de Compostela no rexurdimento literario que se iniciaba. Pintos non debe considerarse como un «poeta»; foi sinxelamente un humanista, un gramático, que se impuxo a tarefa de escribir en verso galego pra chamar a atención das xentes cara as posibilidades literarias da fala anterga. Pra esto pubricou «A Gaita Gallega» (1835) i-unha chea de composicións soltas e de pequenos folletos casi descoñecidos. Entre estes derradeiros, está o «Rechamo» que escollemos prainsertar n'este Caneioneirinho. Trátase de un folleto cativo, sin portada nin pé de imprenta, e siñado cas iniciais do autor. Podemos supor que se imprentase en Vigo, cara un 1850; pois por aquel tempo, os impresores d'un xornal en que colaboraba regalábanlle a Don Xohán Manuel, pol as suas festas, pequenas edicións dos poemiñas que máis estimaba. O «Rechamo» é unha apelación ós galegos pra que cultiven a sua propia fala. Está escrito en cuadras populares, prosaicas e infantiles, pero aparece todo él cheo de máis fondo patriotismo galego. Das longas tiradas que adica á Compostela e nas que Pintos fai o seu adeus de escolar, escollemos uns anacos, os máis curiosos, pol as suas alusións e pol-o seu linguaxe. RECHAMO Bule axiña, Pedro Luces, tempera o teu tamboril, bota o redobre a Galicia para que te veña ouir. Vinde hermosas santiaguesas que os agros is pasear por onde ía tantas veces a Cornes me refolgar. D'esa armada e branca Diosa que está na Universidá me lembro total-as noites e mais non sei que me dá. D'ese volume de cousas non me podo esquecer, non, nin da Catedral grandiosa nin de tantísima función. Nin dos meus millores anos que entre vós alá pasei; nin de tantas foliadas como á vos todos vos dei. Adios, campana da Prima, que unha hora fal-o son avisando ós estudiantes que repasen a leución. Adios, Santiño dos Croques, que alá estás na Catedral Adios Adan e mais Eva que encoiro estás no Hospital. Adios, tí, santiño alegre, que te quedaches a rir cando chegache as cousiñas de aquel'outra a descubrir. Aparta, río dos Sapos, que és de recordo infernal onde vin meus condiscipulos fusilar, cun Cardeal. Ti tamén, da Rua Nova Casa do grande balcón onde o General Eguía foi ferido de traición. Adios monxas da Enseñanza que por Velez rezarés toda a vida, que arcebispo como él non sei se o verés.

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713017.xml NÓS Boanergas, Boanergas, que dormís baixo ese altar, torná invencibel-as armas de Rui Díaz de Vivar, para que alarbio non deixe, dende León á Gibraltar e dende o Algarbe hastras Creus, con folgo para loitar. MARCIAL VALLADARES NÚÑEZ (1821-1903) Derradeiramentes, incruimos tamén entre os precursores á Valladares, pol-o semellanza do seu esprito cos dos poetas denantes citados. Valladares naceu e vivíu, casi de cote, n'un pazo ullán. Alí adicóuse de cheo ó coñecimento da nosa terra: colaborou, competentísimamen- tes, na laboura xeográfica de Madoz e pubricou un famoso Diccionario Gallego-Castellano (1884), inda non me- llorado. Pol-o tanto a actividade poética é tamén accidental n'él. Pode decirse que escribe somentes pra dar uso literario ás máis garridas verbas que recolle pr'os seus estudos. D'este xeito, o mes- mo a sua novela «Majina», a primeira obra d'este xénero escrita na nosa lin- gua, que os seus mellores versos son cousa probe de recursos, i esta mesma friaxe, poden hoxe interesarnos. Asi na páxina costumbrista que recollemos —A castafieira en Santiago— os tonos esvaidos, de estampa romántica, pres- tan un sinxelo engado ó linguaxen es- correito, cheo dos máis enxebres matí- ces do falar compostelán. A CASTAÑEIRA EN SANT-IAGO Mosiñas madrugadeiras que todas cheas de frío, a sidá vindes lixeiras á fasel-o voso avio e volvés ás vosas leiras á traballar de cotío: Castafias cosidas vendo. Ay, que ricas, fervendol Rapasas quentade as mans; un carto d'elas siquera, que non aturan os cáns, un carto dáo calquera, e n-estas cruas mañáns forralo mal parecera; Sabrosas aquí as tendo. Ay que ricas, fervendol Traguen loito; non fan caso Usté, señor estudiante, do pelo roxiño e laso, bóteme tres cartos diante e dusia e media lle paso. Quietifio, non sea tunante, que atendo, agora o atendo, Ay, que ricas, fervendol Señores, que se m'acaban e son rosendas da Ulla. Onte o ferrado pagaban á seis reás, non é pulla, e ainda así non as soltaban. Almibre sin carambulla vanse na boca fasendo. Ay que ricas, fervendol Degaros son escollidos castafías da restela, xurarei qué entre os nascidos non hai quen lles poña aquela. A probar, pois, sin cumpridos; a proba non se resela e á anís irá resendendo. Ay, que ricas, fervendo! ROSALÍA DE CASTRO (1837-1885) Pol-a sua nacencia, pol-a sua obra e pol-o seu esprito, Rosalía de Castro é a gran cantora de Compostela. Foi nada en Sant Iago, anque se criou na Amahfa, que é como a horta da cidade, e se educou en Padrón, gardador de todal-as an- tergas lembranzas xacobeas. Logo en Com- postela fixo os seus estudos de arte i-as suas

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713022.xml 132 exerce o seu próximo infruxo sobre moitas xeneracións de poetas, deica o noso mesmo tempo. No intre en que o xeito de Rosalía de Castro comenza á ser imitado en toda Galicia, Compostela recolle de un xeito moi craro o seu rol director no movimento literario que se estende. E son os liceos composteláns os que impoñen as modas literarias de Galicia, difundidas por todol-os rincunchos da terra cas xeneracións universitarias, e son as revistas composteláns, o máis activo axente da galeguización dos novos poetas exercida na lingua, nos temas e no mesmo esprito dos poemas, fronte ós infruxos, cada ves máis febles dos poetas oficiais. De aquela xurde un núcleo de poetas popularistas, moi acaroados á técnica dos «Cantares Gallegos», que, mesturando de cote os conceptos do enxebre e do popular, crean unha poesía apicarada, de inxenua retesía campesiña. Entre eles anotaremos á Lamas Carvaxal, formado en Compostela e grande namorado da nosa cibdade, i-os composteláns Benitiño Lousada e Pérez Ballesteros, acedo sabor paisán do noso rexurdimento. Outro núcleo; compostelanísimo, d'estes tempos é o do «Ateneo León XIII», abada de universitarios i-estudosos, berce do «rexionalismo político», froito do tempo das veladas, dos Xogos Florales e das grandes revistas literarias. I-entre estes poetas temos de anotar nomes insines da nosa cencia e do noso rexurdir, limpos prestixios da Galicia do XIX, que cultivaron moitas veces a poesía como unha gala máis na sua laboura galega. Entre eles, os máis afervoados por Compostela, os constantes cantores dos novas «armas» da cibdade: Rodríguez Seoane, García Vázquez Queipo, Barcia Caballero e Don Salvador Cabeza de León que inda alenta co seu formidabre esprito mozo os nosos traballos de agora. E inda quedan moitos nomes dos derradeiros do XIX, que ergueron as suas cantigas á gloria da cibdade: Barreiro, Corzo, García San Millán, Clara Corral... Toda escolleita eiquí cen de ser probe por incompreta. Por elo coidamos que abondarán dous exempros. Unha poesía tipo Xogo Florales, de Lamas, i un poemiña, un pouco NÓS becqueriano, de Barcia Caballero, impresión tristeira da chuvia compostelán. VALENTÍN LAMAS CARVAXAL O ESPERTAR O DÍA EN Conxo O sol que doura souto e ribeira sai esparcindo tesouros mil, os regos bulen pol a pradeira, brilan as frores da primaveira, ti solo, nena, faltas eiqui. N'estas garridas, verdes alfombras unha manada de brancas pombas á beber auga vénse deter: i-a nobre filla de un estranxeiro a cova sua i-un monasterio cumprindo un voto mandou facer. N'esta ribeira, sempre garrida, do Sar lixeiro murmulador, fai ó convento no que Rasuida esconsolada pasou a vida chorando a morte do seu amor. Conxo, que garda de estes amores a negra historia chea de doores, será testigo do noso afán; as dúas sombras dos namorados que en vida foron tan acoitados as nosas citas protexerán. Fai San Lourenzo n'esa fondura, Belvís erguido n'aquela altura, ó pé do pobo sospira o Sar; a Rocha durme n'unha ladeira baixo dos mantos de unha silveira pensa nos anos que víu pasar. Non sei que cousas estranhas teñen estes recordos que agora veñen á confundirse no corazón; en canto miro vexo poesía: ven, miña xoia, que chega o día, ven, meu arcanxel, que sai o sol. Ven que te chaman os paxariños con tenros cantos dende seus niños, non te deteñas, ven pr'onda min,

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/11571307.xml SIRVENTÉS (C. V. 455) Porque no mundo menguou a verdade, puñei un dia de a ir buscar e ú por ela fui a preguntar: diseron todos: «Allur la buscade, ca de tal guisa se foi a perder que non podemos en novas haber, nen xa non anda na irmandade.» Nos moesteiros dos frades regrados a demandei, e diseronme así: «Non busquedes vos a verdade aquí, ca moitos anos habemos pasados que non morou nosco, per boa fe, (nen sabemos onde agora esté) e d'al habemos maiores coidados.» E en Cistel, ú verdade soía sempre morar, diseronme que non moraba í, había gran sazón, nen frade d'í xa a non coñocía, nen o abade, outro si, estar sol non quería que fose í pousar, e anda xa fora da abadía. En Santiago seendo albergado en miña pousada chegaron romeus; preguntéilos e diseron: «Par Deus, muito levadel-o camiño errado ca, se verdade quisérdes achar, outro camiño convén a buscar ca non saben aquí d'ela mandado.» XOHAN AIRAS Xohán Airas é outro dos troveiros alfonsíes avencellados á Compostela. «Burgués de Santiago» chámalle o Can cioneiro da Vaticana, e López Ferreiro anota o seu entrunque c'unha famosa familia santiaguesa. Como troveiro cortesán debéu residir longamente na corte de Alfonso X e tamén, cicáis, na portuguesa, nos fins do reinado de Alfonso III e nos começos do tempo de Don Denís. Da sua obra poética conserva o Cancioneiro, según a crasificación de Nunes, dez cántigas de escarnio e maldicer, vintecinco de amor e cincuenta de amigo. Tensoóu con Fruitoso, cantor, que se puxera o nome de Rui Marqués, (C. V. 642); e Pero Anes Mariño fixo unha cántiga por salvar outra d'él (C. V. 523). Pero o máis interesante da sua obra, dende o punto de vista compostelán, é o núcleo das cántigas d'escarnio, que nos dá o coñecemento da intimidade da sociedade de Sant-lago no seu tempo. Por elas sabemos de Pero García, de Dona María, a amada temibre, da fama de bebedor do propio troveiro, de Don Bieito, «cas sas marchandias de Monpiler», de Mór da Cava, e de aquel Don Pero Nunes, (C. V. 1078), temeroso dos agoiros: «Don Pero Nunes era en tornado e iase á Sant-lago albergar e indo da casa ó celeiro ouvé un corvo voraz e faceiro....» Recollemos eiqui unha belidísima pastorela, localizada no souto de Crecente, perto de Sant Iago e que alude ó raiar da ¡alba «nas ribas do Sar». É unha das composicións máis coñecidas da nosa lírica medieval, pero non por eso pode deixar de enriquentar o noso Cancioneiriño. PASTORELA (C. V. 554) Pol-o souto de Crecente unha pastor vi andar, muit'alongada da xente, alzando voz, a cantar, apertándose na saia, quando saía la raia do sol, nas ribas do Sar. E as aves que voaban quando saía l'alvor todas d'amores cantaban pel-os ramos d'arredor; mais non sei tal que estevese que en ál cuidar podese senón todo en amor. Alí estive eu mui quedo, quis falar e non ousei, empero dix'a gran medo: «Mha señor, falárvos hei un pouco, se m'ascoitardes, e irme hei cando mandárdes, mais aquí non estarei».

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713012.xml ha singular intervención na defensa xacobea —«Su Espada por Santiago»— e na mesma cidade compostelán, á carón dos longos alegatos xurídicos, xurdéu a arenga, a folla manuscrita, e inda o mesmo poema. De entre esta literatura, fortemente compostelán, recollemos as décimas galegas de Torrado, pubricadas por nós por ves primeira en 1924. O autor é un crego rural, sin renome nas nosas letras, i-a composición ven á iste Cancioneiriño somentes porque recolle o estado de esprito de Compostela no famoso preito. DÉCIMAS Santo da barba dourada, vello honrado, meu patrón, rayo, fillo do trebón, capitán da roxa espada, señor da cruz colorada: datente, forte guerreiro, a quen tode o mundo enteiro, pol-o mar e pol-a terra, chama, na paz e na guerra, Sant-Iago o cabaleiro. Eu, meu santo, oín agora o crego, d'esta manera: que vos dan por compañeira unha santa, gran doutora. Vállame Nosa Señora, ende vós non bastás soo para desfacer en poo cantos mouros e xudeus houber contra a fé de Deus; diciao el meu aboo. El ouve que non podés; eu non sei como esto sexa, ou debe de ser envexa do ben que a España facés. Eu non vin tal entremés que a un crego lle fagan ter unha frade por muller? Arreda vai, Satanás. Santo, vos, se vos casás, das o mundo en que entender! Ora pesa tal comigo non vos deran por compaña algúns dos santos de España, San Lourenzo ou San Domingo. En tal preito non delingo; a santa Santa Tereixa no ha de ter a mesma queixa, pois vol-a dan por muller sen preguntar s'ela quer, s'ela toma, ou s'ela deixa. Pois agora digo eu, con perdón, si a min m'o dan, a xente da miña lan, donde ha de ir o Xubileu? No ha de faltar un xudeu que nos diga que ninguén sen ir a Xerusalen n'estas vosas estazós non pode ganar perdós por Xesus de Nazarén. En fin, eu xa teño dito, que haxo de vender os bois e ir a Roma despois o Padre Santo Bendito, e o noso señor o rey, que manden, por unha ley, que sexa, pois é justicia, Patrón soo da milicia de España, contra Mafoma, mentras for San Pedro en Roma Sant-Jago de Galicia. XOSÉ XIL TABOADA 1697 No ano 1697 celebráronse en Compostela unhas famosas «Fiestas Minervales» en loubanza do grande Don Alonso de Fonseca. Organizóunas a Universidade e recolleron o esforzo literario dos escolares mozos e as produccións de moitos inxenios composteláns do tempo. O «asumpto segundo» d'estas festas era o seguinte: «Si Santiago vive mas obligado al Señor Don Alonso de Fonseca que el Señor Don Alonso vivió obligado a su Patria» e tiña de ser desenrolado en romance galego. O tomo que recolleu os traballos de este certame garda nove composicións galegas sobre este tema. Unha é anónima e as outras están firmadas por Xohan del Río Otero, Francisco Antonio del Va-

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/115713023.xml NÓS que estes encantos da natureza non son consolo pra esta tristeza que sinto, nena, lonxe de tí. XOHAN BARCIA CABALLERO UN DIA MAIS DE CHUVIA (1891) Un día máis de chuvia, un día negro máis, que ven á impor o negro reino da escuridá. A chuvia contra os vidros azouta o vendabal, sacudindo as pingotas con cansado compás. De cando en cando, a brétema pasa do vento en áas, deixando seus anacos nas silvas engarrar. Os paxariños fóronse nos niños á acochar, fuxindo da friaxe cheirenta da humidá. As froles engruñadas caídas cara ó chan parés que están chorando bágoas de soedá. Que negra é a tristura que á i alma ven á dar un día máis de chuvia, un día negro máis! VII POETAS DE HOXE Esta parte do noso Cancioneiriño, se non require xa comentario histórico, demanda, en troques, unha breve razón de método. Primeiro, porque decir poetas de hoxe non é decir poetas novos. E, despois, porque precisamente o feito de mesturar baixo aquel rubro á escritores de diversas tónicas, baixo o pretexto da sua contemporaneidade non pode ser feito sin razón que o disculpe. Os grandes poetas da nova xeneración, pol-a indole mesma da sua poética, non exercen o seu mester sobre temas composteláns. Recolleremos exemplos que son excepción, pero, en troques Amado Carballo, Manuel Antonio, Otero Espasandín, Fermín Bouza, non poderían proporcionarnos máis que, ó sumo, lixeiras alusións á Santiago. De feito, a nova xeneración reservou pra a prosa os temas composteláns e así, n'este intre, debera trocarse o método da nosa selección. Pol o demáis, inda da xeneración que media entre os poetas dos «xogos florales» i a lírica actual, non escollemos máis que al gúns exemplos. Faltan Eixán, Rodríguez Elías, Montero, o Marqués de Figueroa, Cavada Vázquez, Posse, e moitísimos máis. Pero esta colleita ten un senso pedagóxico e procuramos coller exemplos típicos e pou- co coñecidos. Non é unha antoloxía, senón un sinxelo «Cancioneiriño», ó xeito antigo, o que facemos. Primeiramentes van n'este apartado os poemas que se refiren á historia da cidade. Estes temas foron os preferidos pol-a xeneración do modernismo e retornan hoxe co cultivo do romance. Non os ordeamos de acordo ca sua tónica poética, senón co desenrolo da vida compostelá. Así escomenzamos ca gabanza do Apóstol de Rodríguez González, e seguimos cos romances de Carlomaño e das pelerinaxes, pra rematar na cantiga estudiantil do «Don Pedro Verdes». Pra que esta ordeación respondese á tónica dos autores tería de situarse á Gómez Ledo —vinculeiro da «Noite Estrelecida» — despois de Cabanillas. Estranará cicais a incrusión de Julio Dantas. O seu romance da «Raíña Santa», escrito en Galicia, revela unha arela de galeguizar o lenguaje i a expresión, degoiro máis patente aínda se, como fixemos, se adoita á nosa grafía. Este feito i-o galeguismo do gran lusitano xustifican que veña ó Cancioneiriño. Siguen logo dous poemas que chamaríamos «de festa»: a «Panxoliña» de Taibo, evocadora do Nudal compostelán, e «Un novo

https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/56/561f/561f414b-7265-49fb-a45e-688e2835f902/11571305.xml NÓS nos nosos vellos Cancioneiros. É pois dificil unha escolma de poemas composteláns d'este cicro. De entre todos estes nomes escoIleitamos os dos poetas, circiamente santiagueses, Bernal de Bonaval, Airas Nunes e Xohan Airas, i-engadímoslle o de un poeta alleo, Per Amigo de Sevilla, que sinteu tamén o engado da cibdade e o referíu n'unha delicadísima pastorela. Pero quedán fora moitas referencias á Compostela nos Cancioneiros, i algunhas de cita inescusabre, así: Pai Gomes Chariño puxo en beizos de unha moza namorada unha apelación ó Patrón Sant-Iago (C. V. 429); é unha das máis belidas cantigas paralelísticas da nosa poética: «Ai, Santiago, padrón sabido, vos me adugades o meu amigo! Sobre mar ven quen frores de amor ten, mirarei, madre, as torres de Xaen!» Airas Corpancho, amóstranos cómo as doncelas mesturaban a piedade da pelerinaxe cas suas arelas de amor (C. V. 265): «Por facer romaría puxe eu meu corazón a Sant-Iago un dia ir facer orazón e por ver meu amigo logo i.» Fernando Esquixo, alude á un amor romeiro (C. V. 903): «O amor que eu levei de Sant-Iago a Lugo, ese me aduse e ese mi adugo.» fórmula un tanto semellante á da C. I. 576 do Collocci: «Ca de Sant-Iago ata San Fagundo...» e Pero da Ponte, (C. V. 1182) recolle a lembranza das adegas composteláns: «se tivese en Sant-Iago boa adega de viño» Estas son os ecos que gardan os cancioneiros «dos concertos multísonos» que es- pertou á nosa cibdade, cando cara ela viñan todol os camiños da cristiandade. BERNAL DE BONAVAL Bernal de Bonaval nacería en Compostela no lugar do seu alcume, onde se ergue o convento dos frades preegadores que fundou, cicais persoalmente, Santo Domingo, emparentado con xente compostelán e dúas veces peleriño do Apostol. Da vida do poeta quédannos as lembranzas da sagrazón da eirexa de aquel convento (C. V. 731) e algo dos seus amores. Así sabemos que na mocedade soñou uns namoros imposibres, dirixidos cara unha outa dama, impropia da sua calidade de segrel, pol o que foi deostado por Abril Peres (C. V. 663); na vellez, en troques, Pero da Ponte e Airas Peres (C. V. 1175, 1086) aféanlle pubricamentes uns amores degradantes, c'unha rameira, impropios tamén do seu oficio de poeta. Bernal de Bonaval exerceu a sua xograría na corte de Fernando III, e pol-os anos de 1245-46 topabase co rei santo, na campaña de Xaén, vestido por certo cun mal balandrán, do que fai bulra Xohan Baveca n'unha cántiga de escarnio (C. V. 1069). Dixemos que a arte de Bonaval amostra unha tendencia inxenua, galega, fronte á moda provenzal. No Cancioneiro da Vaticana está situado, con parte das suas composicións, ó frente de unha serie de cántigas de amor, e, na indicación que rubra o comenzo d'esta parte do Cancioneiro, chámaselle, hiperbólicamentes, «primeiro trovador». Esta característica, este maxisterio dentro das perduranzas tradicioales, está recoñecido pol-o propio Alfonso X (C. V. 70), cando, rifando con Pero da Ponte, di: «Vos non trobades come proenzal, mais come Bernaldo de Bonaval; por ende non é trobal natural pois que d’el e do demo aprendestes...» TRES CÁNTIGAS DE AMIGO (C. V. 660, 731, 732) I A Bonaval quero eu, mha señor, ir e, dés cuand’eu ora de vos partir, os meus ollos non dormirán.