Filgueira Valverde, Xosé
1906 - 1996
Cargando...
1
Artículos
Cantigas d'El-Rey Sabio localizadas en Galicia : San Ero de Armenteira
por Filgueira Valverde, Xosé
Ano VI Número 21 (1925); p 4-5
Do arte popular galego e de unha das suas manifestazóns
por Bouza-Brey, Fermín
Ano VI Número 21 (1925); p 6-13
A Edade do Ferro na Galiza : proseguimento.
por López Cuevillas, Florentino
Ano VI Número 21 (1925); p 14-15
Quod nihil scitur : (proseguimento).
por Sanchez, Francisco, Aznar, Xan
Ano VI Número 21 (1925); p 16-17
Archivo filolóxico e etnográfico de Galiza.
por Bouza-Brey, Fermín, Núñez Búa, Xosé, Martínez López, Ramón
Ano VI Número 21 (1925); p 18-19
Os homes, os feitos, as verbas
Ano VI Número 21 (1925); p 20
Páginas
Número publicación
Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano VI Número 21 - 15 setembro 1925
Ano VI Número 21
| Título | Nós : boletín mensual da cultura galega : órgao da Sociedade Galega de Pubricacións "Nós": Ano VI Número 21 - 15 setembro 1925 |
| Idioma | Gallego |
| Notas |
Reproducción electrónica. Santiago de Compostela: Biblioteca de Galicia, 2009 |
| Tipo de publicación | Publicacións seriadas |
Formatos de descarga
Exportar
Descubre más en:
¿Quién participó?
6b5a85a6-9a03-4e59-a2b4-2857c573b256
¿Qué otros autores fueron coetáneos?
d4aceb71-3fb0-4975-9ab5-4af83511f62b
¿En qué otras publicaciones participaron estos autores?
¿Qué materias trata?
Ejemplares físicos
| Biblioteca de Galicia |
Signatura: Public. 5 — NOTAS: Anotacións manuscritas nalgunhas contracapas. Comprende: Ano VI Número 21 - 15 setembro 1925 Versión PDF Formato ePub |
Tanto la transcripción de los textos (OCR) como la identificación de las entidades mostradas se han realizado mediante inteligencia artificial. El resultado puede contener errores acumulados en ambos procesos; conviene verificarlo contra el facsímil original. Más información[aquí].
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/11571686.xml
Mais que o Douro co-as riquezas,
cos quereres chama o Miño
ô maduro viño gana,
cando é bon, o verde viño.
D'unha n-outra beira o río
como os paxariños saltan,
dan ôs aires vâdeos sons,
e tan sogo un amor cantan!
Eu, miñoto, de ribeira
câmbeo sen mudar meu ser;
as ribeiras dan no río,
a él vai todo meu querer.
Queira Deus que ent'os enlevos
nunca deixe de ficar,
dos Monção ou Salvaterra,
na Galiza ou Portugal,
Marqués de FIGUEROA
UN ROMANCE GALEGO
(COMUNICAZÓN FEITA AO SEMINARIO DE ESTUDOS GALEGOS. EN 15-X-924)
A miña coleizón folk-lórica de Ga-
liza e na seízón adicada a os ro-
mances - seízón ben nutrida que
liña mentes de pubricar de xeito
sistemático (1) existe un eixemprar
notabel que hoxe quero dar a co-
noecer a os membros de ista xun-
tanza.
Trátase de un romance descoñecido e iné-
dito, pois non sei de ninguén que o pub-
ricase; de un romance bilingüe como son os mais do
nosso romanceiro e, anque faltoso, cicais, de
moltos versos, de abondo completo pra conter
todo o desenrolo de un terribel drama de bai-
xa concupiscenza, ¡Canto gostan as nosas
xentes de parellos argumentos! Pro eisí como
a musa de hoxe dalle pol-o picaresco humo-
rista e sarcástico, a de onte ladeábase pol-o
tráxico; os namoramentos sinxelos non lles
acaecían por correntes e vulgares, percisábase
o sangue, o sacrilexo, o incesto ou a morte.
Pol-o demais o romance amostra ser moi
antigo, inda que a forma en que o pulden re-
coller háchese estragada de tanto peneirar de bo-
ca en boca.
Tres hijos tiña este Rey
todos tres como una grana;
el mas chiquito de eles
se namoró de una hirmana;
para la vencer mas presto
(1) Véxase a Introducción a esta labor na revista ULTREYA
(Año I-Num. 3-, Santiago I-VII-1919). Pubricamos romances en
diversos números de iste finado boletín
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716821.xml
NOS calquera que sexa, conven coñecer a natureza d'estas cousas, enantes de coñecer ben o home. Compre saber porqué o home se mantén, medra, vive, enxendra, corrómpese, raciocina, e logo, hai que esculcar o que é a y-alma, e as súas faculdades. Por isto mesmo, hase d'esculcar tocantes ás plantas por qué almas vivan: estudar as bestas e os seres inanimados. A ciencia dos contrarios é a mesma. D'onde ven a xeneración e a corrupción? De calidades contrarias. Logo, convén estudar estas, tocantes ós elementos e dos corpos superiores: pois o sol e o home enxendran o home: sobre da introducción da y-alma, sobre da introducción das formas, a aución e a pasión, a calidá, a cantidá, a situación e a relación: porqué está en repouso, porqué enxendra, porqué quenta. Compre estudar porqué está quedo, aquil, n-iste instante; n-iste tempo: compre ver o que é o tempo. Deseguida hase tratar do ceo e seus movementos; pois o tempo é, asegún dí Aristóteles (anque mal, coma hemos ver no seu lugar *números motus secundum prius et posterius*). Compre ver porqué se moven co movemento reulo e pra baixo: e deseguida o que é enriba e o que é debaixo: do centro do mundo, dos polos e das partes do mundo. Porqué vé, y-esto por medio da luz; logo tratar dos cores, dos espíritos, das imaxes, da luz e dos corpos lumosos, do sol e dos astros. Porque é corpo y-está n-un lugar, e despois tratar do corpo, da sustancia, do espazo e do valeiro. Porqué o espazo dise finito; sobrio finito e o Infinito. Porqué enxendra y-é enxendrado, e deseguida tratar de todal-as causas, dela primeira. Porqué raciocina, d'eiquí tratar da y-alma intelectiva e as súas faculdades, da ciencia e do que pódese coñecer, da prudencia e dos demais hábitos, asegún lles chaman. Porqué mala; porqu'endexamais vive contente; porqu'arrisca a vida pol-a patria; porque socorre ós enfermos e ós necesitados, e deseguida tratar do ben e do mal, da virtude e do vicio e da inmortalidade da y-alma. Calquera d'estas cousas leva co-ela todal-as outras, as cales sería aborrecente proseguir.
O mesmo de calquera cousa, por miuda que sexa. Esto, coñécelo pol-o exemplo familiarismo do reló vulgar. Se queres saber de que xeito dá as horas, é preciso que dend'a primeira á derradeira examines todal-as rodas: que é o que move á primeira, e de que xeito esta á outra y-estas ás outras dúas e asina até chegar á úllena, porque si o reló, ademais de dal-as horas indicaas co estilo por afora, e siñala ademais o curso do sol no zodíaco co mesmo movemento con que se fai no ceo (cousas todas que con outras moitas vemos amostrárensenos asegún o verdadeiro curso dos astros, no reló portátil), entón o asunto faríase mais difícil e non poderías percibir de que xeito se fai a mais pequena d'esas cousas, senón desmontas y-esaminas por completo a máquina toda e non entendes cada unha das pezas e a sua función.
(Continuaráse)
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716820.xml
PANTEÍSMO
Pra CARLOS VALENCIA
Enchese a noite milagreira, escura d'estrelas brancas; lene ollar de Deus: Unha bágoa d'amor as trevas fura.... jvai cara o ceo dend'os ollos meus!
A ermida arrebuxada entre os piñeiros bebe no azul, nas augas do perdón. O vento espalla a todol-os vieiros o meigallo do toque d'oración.
A Compaña dos mortos e dos vivos durme na doce soma das estrelas. E fortes aturuxos fuxitixos, do bosque tenebroso dos lascivos, veñen tral-as cantigas a collelas.
Augusto M.ª Casas.
Ourense, 1925.
QUOD NIHIL SCITUR
(Proseguimento)
Pra qu'algo selpamos perfeitamente, compre coñecer cales son as cousas qu'o causan, e de que xeito. Hai tal encadeamento antre todal-as cousas, que non hai ningunha ociosa, ningunha que non dañe ou aproveite a outra: e asina, a mesma cousa é doada pra dañar e axudar a moitas. Logo pra ter perfelto coñecemento d'unha cousa, compre coñecelas todas: mais, quen pode ter ise coñecemento? Nunca o vin. Y-é por esta mesma razón porqu'unhas cencias axudan a outras, e porqu'unha contribúye á coñecencia da outra. Y-o que é mais ainda, unha se non pode coñecer perfeltamente sin a outra, e por esto áchanse obrigadas a axudárense. Os ouxelos d'elas dependen la-mén un do outro, e un do outro s'aproveita. Outra vez síguese que non se sabe nada. Pois: quen hal que coñeza todal-as cencias?
Exporei brevemente algún eixempro pra que non quede esto sen probanza. Abondará un sobrio home. O home odia ó basilisco; din qu'iste morre co cuspe do home en aúnas: o basilisco odia ó home e mais á donicela, qu'a-según din, mátao: a donicela odia ó basilisco e mais ó rato; iste á donicela e mais ó gato; iste ó rato e ó can; iste ó gato e á lebre; esta ó can e ó furón. Istes exempros chegan sobre da antipatía.
Tamén o home se non mantén nin se deleita con calquera comida, mais co-a carne de vaca, carneiro, etc. Istes tampouco comen calquera cousa que lles dean, senon herba, alreitas, pa-la: estos se non dan en calquera terra, senon n-esla ou n-aquil-outra; tampouco esta terra da de todo, senon tal ou cal cousa; pra esto fai moito iste ou aquil clima. Istes eixempros so-bre da simpatía.
De que xeito pasan todas estas cousas? De
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/11571684.xml
A importancia da pubricación
L A R
non precisa pregoarse
Vexa vostede calquera dos números pubricados e quedará satisfeito
Todal-as novelas son inéditas e orixi-
nales dos millores escritores galegos.
Se vostede é amante das boas letras
debe suscribirse á
L A R
Coste de cada número 30 céntimos
Suscrición a 6 números 1‘60
Administración: Real, 36-1.º A Cruña
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716810.xml
Do arte popular galego e de unha das suas manifestazons
1 EIDO NO «SEMINARIO DE ESTUDOS GALEGOS». EN XUNTANZA DO 12 - IV - 924
Pra XOHAN e RAMÓN XIL e ARMADA
O ARTE POPULAR GALEGO
O fervedoiro intelectual do tempo que vai de caminho eisixe que pobos de personalidade tan definida como Galiza non carezan de estudos que o den a coñecer en todol-os seus aspectos e ó longo os seus desacougos espirituais. Non obstante na morea de cousas que fican sen estudar aínda n-esla Terra anda o arte popular. Algo de bó se fixo en canto á poesía e pouco en col da música, mais pol-o que fal a outras facelas. O campo da investigación é vir-xen aínda. E todo o que queira coñecer o espírito de un pobo ten de sorprendelo in fraganti na elaboración do seu arte interno, liberto de regrinas e medidas, porque n-él, nas sagras especies de unha pedra, de un ferro ou de un madeiro xacen patentes real e verdadeiramente todol-os espoentes da Raza, as características todas que ela plasmou no velho da Historia.
Pondo as causas da peculiaridade do arte no sedentarismo, na permanenza secular de un pobo n-tan pels característico, é indudavel que o arte galego ten de ser peculiar e perfeitamente diferenzabel do arte dos outros pobos; Galiza como rexón xeográfica completamente arredada das outras terras da Península non foi ainda negada por ninguém. E en arte o paisaxe é soberano, os artistas son todos a lle render homenaxe. En arte e nos outros órdenes. Lémbrome do folk-lorista asturián que matina que a monteira, a pucha que decora as testas dos labregos nosos poidera ser imitanza das nosas montanas (1). De eiquí ven, pois, a
(1) Aurelio de Llaso Roza de Ampudia. — Del Folk-lore
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716816.xml
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716819.xml
NÓS Pompeyo, que coñecemos por unha abreviación de Justino, a Púnica de Silio Itálico y-a *Naturalis historia* de Plinio. Nas catro primeiras alópanse informacións bastante esactas tocantes ó litoral galego e da situación das Cassitérides, e lamén alusiós ás crencias religiosas e ó esprito guerreiro dos antigos habitantes de Galiza. Plinio pol-a sua parte apañando datos recollidos de Varron y-outros que podemos chamar oficiais, tomados do Corografo d'Agrippa e da *Formulae provinciarum* d'Augusto, deixounos un catálogo bastante completo das tribus galegas, postas nos seus respectivos conventos xurídecos, a mais d'unha descrición das costas e d'unha animada pintura dos traballos nas nosas minas d'ouro.
Nos fis do século I e nos II, III e IV, as noticias dos textos devecen moito. Si exceptuamo-la magna obra de Ptolomeu, que nos proporciona nomes novos de cabos e cibdades e que fixa nos seus xustos límites á tribo dos Lusitanos, non alcontramos outra cousa que pequenas alusións relativas ós cabalos galegos, ó estaño das Cassitérides, ó ouro das ribeiras do Sil y-á habilidade metalúrgica dos galegos, espalladas en Julio Solino, en Gracio Falisco, en Marcial ou en Claudiano. E mais tarde Orosio, San Isidoro, o Itinerario d'Antonino y-ainda o Anónimo de Rávena, engaden ós nosos coñecementos algunhas noticias mais convas relativas á situación do Medulio, ó tipo físico dos habitantes da Galiza, y-á distribución mensionaria das vias militares romanas, de forte intrés histórico y-etnográfico.
Esta penuria d'informacións nos escritores dos tres derradeiros séculos do Imperio, esprícase pol-a situación excéntrica de Galiza, onde a romanización non chegou a penetrar fondamente na entraña do país. Demostra isto feito millor qu'o silenzo dos textos a escasez d'epigrafia latina na nosa terra y-as grandes supervivencias indíxenas que s'ouservan nas lápidas existentes. Deixando a un lado as pedras miliarias y-as adicacións ós emperadores, son poucas as inscripcións onde non aparecen nomes de deuses ou de persoas de marcado caraute local. As letras co-as qu'os antigos galegos escribian os seus epigrafes, eran case sempre latinas, latino o xeito de redacción, pero o esprito seguía apegado ás tradiciós y-ás crenzas da terra. As vellas divindades anteriores en moitos séculos á introdución dos deuses do panteón romano, tiñan ainda acocho nos curazós; os nomes indíxenas de persoas e de familias continuaban en uso axuntados algunhas veces a nomes romanos: as antigas divisións tribás e xentilicias quedaban en pé y-eran coidadosamente mencionadas, y-así n-estas lembranzas d'outros tempos, n-iste sabor arcaico da nosa epigrafia latina está o seu mor interés. Por elas sabemos qu'eran adourados elquí Navia, Cosus, ós Lucubus, as Matris, e qu'o Xúpiter do Olimpo era identificado con certos xenios montañeses; por elas sabemos qu'as xentes galegas d'unha e d'outra beira do Miño chamábanse Viriatus, (2) Camalus, (3) Mesdamus (4) ou Catarrus; (5) por elas sabemos que por baixo da tribo existía unha organización política relacionada seguramente cos castros: o Castelo Berensi, (51) nos Limicos, o Castelo Meldunio (52) nos Querquernos, Calubriga (53) nos Gigurros; e por ela derradeiramente sabemos qu'o idioma ou idiomas indíxenas, aínda eran falados despois da invasión, xa que algunhas lápidas aparecen escritas n-unha lingua que pol-o d'agora ten desafiado os esforzos dos eruditos qu'ainda non conseguiron descifralas d'un xeito satisfactorio. Crárestá qu'a tradución de semellantes lápidas, o mesmo qu'a interpretación dos nomes de lugar, de persoas e de xens, que coñecemos pol-a epigrafía e pol-os textos, están suxeitas ós enbeleñados estudos lingüísticos que con lento entusiasmo cultivaron algúns historiadores rexionais, os que levados pol-os escrusivismos dos seus respectivos puntos de vista, converteron a Galiza n-un país en cuia onomástica deixaran fondo sinal todol-os povos da Antiguidade. Teñens'atopado eiquí raíces, sufixos e prefixos vascos, celtas, ligures, ibéricos, cimricos, helénicos y-hasta egipcios, e tan d'abondo, que soilo co-as verbas derivadas do grego, encheu o Sr. García de la Riega varias páxinas da sua *Galicia Antigua*.
Continuaráse
(2) Hübner, C. I. L. 2438, 5 246, 206%.
(3) Hübner, C. I. L. 417, 407, 418, etc. vex., *Supplementum*, pag., 1690.
(4) Hübner, C. I. L. 2920.
(5) Hübner, C. I. L. 240, vex., *Supplementum*, pag., 1690
(6) Hübner, C. I. L. 2403, 240, vex., *Supplementum*, pag., 1690
(7) Hübner, C. I. L. 2520
(8) Hübner, C. I. L. 2640
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/11571687.xml
NÓS
para la vencer mas presto
se hallara muy malo en cama. Balara su padre a verlo
de altas torres onde estaba.
— ¿Qué tlenes tu, hilo mío, que es eso que a ti te pasa?
— Calientura tengo, padre, calientura que no arranca.
— ¿Qué comerás, fillo meu, qué comerás que eu che traia?
— Un guisado, padre mio, si me lo guisa mi hirmana
— Eu llo direi que cho guise, eu llo direi que cho traia.
— Si viene que venga sola, que no venga acompañada que la bulla de la giente a los enfermos enfada.
— Qué tlenes tu, mi hermanito que estás tan malito en cama?
— Todo esto hermana miña, tus amores me lo causan.
— Mis amores, hermanito, a ti no le importan nada.
La cogió por la cintura y en la cama la tumbara: voces daba la doncella a su padre que la valga.
— Cállate tu mi hermanita, todo esto no importa nada: tenemos un fío en Roma que todo lo dispensaba. Tanta burla fizo de ela que hasta le cuspió en la cara. Se saíra cara afora berrando desconsolada:
— ¡Xusticia veña do ceio que a da terra non val nada Pra matar fillo do Rei que a min me deixa bulrada
O asunto d'iste romance é cerlamente anti-
quisimo e de oulo e respeitoso orixe: da Bibria, do Antigo Testamento.
O menos lido topará crarísima semellanza entre él e a truculenta historia de Tamar, filla do rei David, violada pol-o seu irmán Amnón, a quen o fermoso Absalón, irmán de entrambos, mandou maler por isto n-un gran xantar que lle dou (Libro segundo dos Reises, capítulo XIII.) A semellanza trócase en Identidade en moitos detales.
A importanza de iste eixemprar rube de súpeto ó considerar que Menéndez Pelaio esquirblu referíndose a certa mostra romancesca andaluza do mesmo asunto hachada en Osuna por Rodriguez Marin (Boletín folk-lórico Español) «es el único romance popular que conozco sobre asuntos del Testamento Viejo. (Antología de líricos. X, 197, nota). Agora ben. Si comparamos o romance de Osuna co noso, lemos que lle dare a iste grande superioridade. É mais longo, mais completo, mais movido, mais dramático e segurisimamente moi anterior. O andalús parez obra de algú xudeo ou mourisco, según acrara a antepos zón do artello al ó nome de Tamar. A substitución de Amnón por Tarquino, o forzador de Lucrecia é un cas ben craro de iso que se chama contaminación entre dous temas, un de Ourente e outro de Oucldente.
O noso poeta non fixo nada d'esto. Con soilo o recordo de aquela bárbara páxina do do Libro dos Reises, feceu unha refenda bárbara tamén culpa do asunto, pro mais xeral, mais humán e millor condida e desempenada. Eiquí non se ve rastro algún de arabismo ou xudaismo; por isto quero creer que o romance non nasceu en Andalucia, nin en chola semítica, senón que de Castela veu a Galiza onde os nosos paisans o aniparon garimosos e de Castela baixou a Andalucia onde ise mouro ou xudeo estragou n-él de moi mal xorne.
Armando COTARELO
AXIÑA APARCERÁ
OS HOMES ALBUM POR CASTELAO
(EDICIÓN LAR)
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716824.xml
NÓS
OS HOMES, OS FEITOS, AS VERBAS
O NÓS, n-esta segunda xeira, propónese dar a esta sección meirande movemento e superior utilidade, ocupándose non só das publicacións, mais tamén dos feitos da actualidade galega no orde espiritual, en notas sintéticas e felas pol-a breve, que han seró mais istrutivo que poidamos. Aínda non poidemos emprincipiar iste labor, queiquí anunciamos pró número que ven.
LIBROS
HACIA EL BALLET GALLEGO, por Jesús Val (Editorial Ronsel, Lugo, 1924).
Jesús Val tivo a boa idea d'escribir iste libro que hai tempo debera terse escrito, coa intención, que já algúns acariñáramos, d'orientar n-un senso d'arte grande os Coros Galegos. Sabendo que témol-os elementos pra criarmos algo superior a moitas cousas que andan chamando a atención e as gabanzas pol-o mundo adiante, houbera sido parvada non precurarmos aproveitar o que hai pra darlle o gelto preciso é ilo encamiñando por onde debe ser. Jesús Val pensou axina no ballet - levado pol-os rusos ó mais outo cume - e co-iste pensamento, argallou iste libro d'unha grandisma utilidade, cheo ademais d'ouservacións agudas e atinadas.
O malo é que a imitanza coa-a maneira de expresión, e ainda coa-a maneira de pensar d'Eugenio d'Ors, fai ás veces pouco simpática a sua leitura.
Estuda Jesús Val sintéticamente o meio aldeán de Galiza e o xeito com'os Coros o interpretan. Ven despoxas á súa teoría, e por fin o que se pode facer.
Moitas cousas poidéramos sacar d'il prestudalas arredadamente, pol-os problemas que fraguen á nosa consideración. Mais eso pró outro día, se Deus quer.
V. R.
L'ORIGINE DE L'HOMME, por A. Mendes-Correa (excerplo de Scientia, de Milán) 1924.
O autor examina o estado actual de problemas das orixes da especie humana, asegún o evolucionismo transformista. Nas 12 aproveitadas páxinas da brochura, amóreanse, dilas en dúas verbas, no estilo resumido da síntese científica, as dificultades d'iste problema, que cada día que pasa, non fan mais que medrar. Con verdadeira concencia científica, vai o au-
L'HERÉDITÉ MENDELIENNE ET L'ANALYSE ETHNOLOGIQUE, polo mesmo (Excerpto de Natur und Mensch, de Berna, 1929).
Estudo das complicacións que o mendelismo trai ós estudos antropolóxicos y-etnolóxicos, anque o autor toma en conta o non aparecer mol segura a aplicación dos principios mendelianos á herenza na especie humana.
V. R.
NOTAS DE ARQUEOLOGÍA PREHISTÓRICA GALAICA. LOS DOLMENES DE DOMBATE Y DE LA GÁNDARA (CORUÑA), por el Dr. C. Pérez Bustamante - Catedrático de la Universidad de Santiago de Compostela, con la colaboración de S. Parga Pondal, Profesor de la mesma Universidad. Separata del Boletín de la Biblioteca de Menéndez y Pelayo. Santander, 1924.
Estudo detido dos dolmenes menzonados no título e do de Sán, en Parga-Lugo, en compaña d'unha recollida moi completa de tod'o que deic'agora vai publicado en col dos dolmenes galegos e d'una interpretación ben alinada dos grabados dos megalitos de Dombate e d'Espiñaredo.
Diante d'iste labor aparez unha esposizón crara e sintética da distribución dos dolmenes na península e das teorías mais modernas respecto á súa enoloxía e á súa evolución tipolóxica, engadíndose tamén datos interesantes relativos ós primeiros tempos dos metais na Galiza con publicación d'algún material inédito.
Compre menzonar asimesmo a bibliografía qu'inza as notas moderna e erudita.
En resume un traballo forte e ben documentado que donaría creto de sabenza os seus autores s'istes xa d'oulrora non-o tiveran arrecadado.
F. L. C.
Imprenta LAR. Real, 36 1.º - A CRUÑA
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/11571682.xml
B O L E T I N M E N S U A L d a C U L T U R A G A L E G A
D I R E I T O R L I T E R A R I O
Vicente Risco
D I R E I T O R A R T Í S T I C O
Alfonso R. Castelao
D I R E I Ç Ã O E R E D A U Ç Ã O
Sto. Domingo, 47 - O U R E N S E
A D E M I N I S T R A Ç Ã O:
Real, 36 1.º - A C R U Ñ A
A B O N A M E N T O
Doce números, na Península 6 pesetas.
Fora da Península 15 ..
Número solto na Península 1 ..
Na Argentina 60 centavos
En Cuba 30 ..
Pagos adiantados
Iste boletín non pubrica mais orixinás qu'os que foran directamente solicitados pol-a Direición. Tampouco se fai solidario das ideas n-eles emitidos, a non ser dos que, por non iren rubrados, enténdense que son da Redaución.
S U M A R I O
Falares miñotos, por o MARQUÉS DE FIGUEROA.
Un romance galego, por ARMANDO COTARELO.
Cantigas d'El Rei Sabio localizadas en Galicia. San Ero d'Armenteira por XOSÉ FILGUEIRA VALVERDE.
Do arte popular galego e d'algunhas das suas manifestazons, por F. BOUZA BREY.
A Edade do Ferro en Galiza, por FLORENTINO L. CUEVILLAS.
Quod nihil scitur, (continuación), tradución de XAN AZNAR PONTE.
Panteísmo, por AUGUSTO MARÍA CASAS.
Archivo Filolóxico e Etnográfico de Galiza.
Os homes, os feitos, as verbas; pol-a REDAUCIÓN.
L E A V O S T E D E A N O S A T E R R A I D E A R I U M D A S I R M A N D A D E S
Administración Real, 36 - A Cruña
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/11571683.xml
Dr. MOSTEIRO Médico Odontólogo
Medicina e Cirugía da boca -- Electricidade -- Rayos X
A Clínica Dental mais completa de Galicia
Cantón Pequeno, 1 (Casa Pastor) - A CRUÑA
LUIS FÁBREGA
DROGUERIA E FARMACIA
Progreso esquina a Luis Espada
OURENSE
MERQUE VOSTEDE
Plumeiros RAFIUM
De mais dura qu'es de pruma e limpa millor
Vándanse en todol-3s estabelecimentos do ramo
Andrés Perille - OURENSE
Reloxeria ZENITH
Máquinas parlantes, Discos, Agullas
e Accesorios
M. Calvino
OURENSE
Sombreirería
L E M U S
A mais económica de Galicia
San Andrés, 74
A CRUÑA
VINOS RANDULFE de Bodegas Galegas - Finos de Mesa
OS PEARES (Ourense)
Sanatorio Quirúrgico
Direitores:
Manuel Peña Rey
Ginecologia e Partos
José Mosquera Blanco
Cirugía geral
Especialista na gorxa, nariz e ouvidos
Situado frente á Alameda do Cruceiro, ten todas as condicións precisas. Prautícase toda crís d'operación. Dotado de todol-os adiantos que pide a actual Cirugía. Modernas Instalacións de RAYOS X pra diagnóstico e RADIOTERAPIA superficial e fonda, con voltaxe de 210.000 voltios. Aparello de Diatermia pra tratamento de Anexites, procesos inflamatorios, reumatismo, etcétera. Edampara de cuarzo pra sol d'altitude e ultra-violeta pra tratamento d'escorbuto, raquitismo, alopecias, eccemas, etcétera. Admítese embarazadas, e cóntase con material esterilizado pra fora da cidade en casos d'urgencia. Podem colaborar todos os compañeiros, previo consentemento dos directores.
BODEGAS GALLEGAS PEARES E OURENSE
Viños finos de mesa: Tinto TRES RIOS. Blanco BRILLANTE. LOS GALLEGOS blanco e tinto
Macía e Valeiras, Apartado 18--Ourense
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716822.xml
18
ARCHIVO FILOLOXICO E ETNOGRAFICO DE GALIZA
(CON
O 5)
Canto de xanoiras
Recollido na freguesía de Tenolro — Cotobade — por Xosé Núñez Búa. (1)
(CORO)
Santa Maria,
nai da pledá,
róganos, Señora,
pol-a cristiandá.
(UNHA VOZ)
Eu non sei pedir;
eu non son merecedora
d-El Señor me oir.
El Señor me oia
estas poucas palabras.
El Señor se alegra
de aquel que se salva.
Salvador do Mundo
e de todol-os salvares
non vivas nin mueras
sin a confesión.
(CORO)
Sin a confesión
eu non penso morrer
que a Virxe María
me ha de valer.
¡Oh Virxen, oh Virxen,
que estás coroada
debaixo do monte
con coroa sagrada.
Coroa sagrada
que lle veu da gloria
pra que lle adoremos
a quen nos adora.
Vamos a Belén
onde non vai ninguén
a mirar o neno
que a Señora ten.
A Señora lava
san Xosé estende
o meniño chora
co frio que tenhe.
- Cala, meu meniño,
cala meu amore,
que as tuas ledicias
me causan delore.
Os fillos dos ricos
en berces dourados
e ti, meu meniño,
nas pallas deitado.
- Paxariño pequeniño
quen che dou ese piquiño?
- Foi Noso Señorinho.
Repiquin e repiquin
tres graniños encontrin
e levinos ao muíño.
o muíño a moer,
os raliños a comer
e collin un pol-o rabo
e levino ao mercado
e dironme catro pesos por él e un cabalo.
O cabalo estaba coxo,
levino ao ferreiro
o ferreiro non estaba
que estaba a muller,
pedinlle unha cunca de caldo
i-ela douma.
A cunca estaba furada;
a culler tiña ferruxe;
eu chaminlle vella chocha;
apurroume os cans de palleiro.
(1) Pra clasificación en sección da nosa recolleita folk-lórica, debéramos ter en conta, cando se trata de cousas com'iste Canto de xaneiras, a Oración e as Verbas de San Xoan recollidas e os dous Contos tamén, se se deben pór na de Literatura popular, ou ben no referente ós costumes ou ás supersticións, pois en todas elas caberá o seu estudo. Efectivamente, é cousa probada pola observación dos pobos primitivos que no seu orixe, non hai cántiga, historia nin lenda que non corresponda e que non vala en compaña d'unha acción máis ou menos ritual, sendo, com'omserve o sabio etnógrafo Van Gennep, a recitación da cántiga, historia ou lenda, parte integrante e principal do rito, o cal ven ser moitas veces a cántiga ou lenda posta en acción, e a cántiga ou lenda a descrición motivada da acción ritual.
Asina o Canto de xaneiras é ben sabidamente parte d'un rito piedoso que lembra e reproduce a adoración dos pastores de Belén; a Oración ten o seu mesmo texto recoñecido o seu efecto espiritual; as Verbas de San Xoan veñen ser un exorcismo os desconxuros contra o diabo; e os Contos acompañan un coñecido xogo dos nenos. D'eiquí que compre recoller sempre ó mesmo tempo a cántiga e o rito, xogo ou costume de forma parte.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/11571689.xml
NOS
Císter, sacando los datos del archivo de Claraval.
En efecto o P. Cardillo, anque nado en Segovia, estivo na Galiza, traballando nos Arquivos da sua orde, y escribeo a *Historiam monasterium Luperatense, vulgo de Sobrado, a *Fundación del Monasterio de Nuestra Señora de Osera* e o *Chronico de los Ozores y Osoriosen el Reino de Galicia* en col de temas galegos, polo que non pode iñorar a nosa lenda, que polo demais tiña cabida en moitas obras suas tales cal o *Itinerarium ordinis Cisterciensis sive Rerum Illus Illustrium*, o *De Viris Illustribus ordinis Cisterciensis* e o *Speculum Monachorum* e demais obras suas que por non tere sido imprentadas coñecemos somentes pol-as citas de Montalvo (2) e Henríquez (3) transladadas por Nicolás Antonio (4) na sua B. H. N. e por Vergarae Martín na Colección Bibliográfica de Segovia (5).
Fr. Basilio Duarte cita tamén o P. Manrique quen fixa ben os caracteres con que a lenda de Armenteira no seu tempo exemprários e libros de meditación. San Ero estaba no coro rezando Maitines e saio duvidando das verbas do salmo 85: *Quoniam mille anni ante oculos tuos tamquam dies esteme qual praeterit*, xurdindo a cantiga do paxaro como proba contra a dubida. Cando o Santo fórma téñen pasado tres séculos. O lugar onde mais expresamente fala de esto o P. Manrique son os Anales Cistercienses, ano de 1176, capítulo 7 anque tamén é posíbel que a cite en moitas outras obras que damos na nola, e que son malas de topar nas bibliotecas galegas (6).
Anque o P. Duarte non fale dela xa no seu tempo corría, imprentada por Fr. Malaquias de Asso, unha vida de San Ero, que non podemos ollar e que coñecemos por Henríquez (7) seu *Mennologium cisterciense*, por Carlos Vischins, na Biblioteca cisterciense por Nicolás Antonio (8) do que Murguía no seu Diccionario de autores recolleo a nota (9).
Fr. Malaquias de Asso, de nobre orixe, foi nado en Muela no 1542, abade de Matalline, Armenteira e Rueda, foi proposto pra bispo axudante de Zaragoza no 1592, co título im partibus de Utica, preconizouse no mesmo ano pra Jaca, onde morreu en recendór de santidade de no 1605 e deixou a mais de esta impresión da vida de San Ero unhas indicacións *Sobre el gobierno espiritual y temporal del monasterio de Rueda*.
Veleiquí a nota de Nicolás Antonio:
*Anonymous Armenteriae in Gallaecia monachus Cisterciensis conscripsit olim Vitam admirabilem B. Eronis, eiusdem loci abbatis: qual inter alia continet historiam illi similem quae vulgo narratur, de monacho affligentem se, qui per annos CC ad cantum aviculam in exstasi permansit. Vitam hanc in antiquo codice reperit publicavit Reverendisimus Malaquias de Asso (sic legendum)*.
Xosé Filgueira Valverde
Kalendario de los Santos de la Orden del Cister. Salmar ticae, Cisterciensis, seu verius Ecclesiasticorum Annales a condito Cistercii: tomi IV. I continet res gestas ab anno MCXXIII ad MCXLI. Lugduni 1642. In folio. II regestes ab hinc ad annum MCLXXVIII ibidem eodem anno III, ab anno MCLXXV, usque ad annum MCCX inclusive — Lugduni 1450 sub nomine Laurentii Anisson, IV pertinens ad annum...
Pontificale Hispanum Cisterciense eiusdem non vidimus, nec liturgeia alia vulgare certe summa, nisi de eo habemus Joanni Carempe in Theologi — Regularis disciplinae C X X IV, ars Sin Bibliotheca Cisterciensis.
Sanctoral y Dominical cristiano para las fiestas de Nuestra Señora y de otros santos, duabus partibus, princeps Pinciae 1515, altera Salmanticensis 1580.
Nota de Nicolás Antonio: B. H. O. — T. I, pag. 40.
(2) Chronica, Parte I, lib. II, cap. XXXII.
(3) Fenix Cisterciense.
(4) B. H. N. — II. — pag. 21 — Ed. Madrid — 1785.
(5) Ensayo de una colección bibliográfica de noticias referentes a la provincia de Segovia — Guadalajara — Taller tip. del Colegio de huérfanos de la guerra — 1908.
(6) Sastoral cisterciense, duobus tomis: quorum prius vidit lucem Burgis apud Baptislem Varessium 1610. Ba cinone 1613, Pinciae 1613, alque a posterior Salmanticæ 1620. — Discursos predicables para todas las fiestas de Nuestra Señora. Apud Verastum 1609. — Gallice hi prodierunt Parisiis. Porte hi discursus componant priores ex superioris o peris partibus.
(7) B. H. V. — Madrid — Ibarra — 1785 — T. II — Scripto ram incerti temporis — pag. 38 — Anonymus.
(8) Murguía — Diccionario de Escritores galegos. — Vigo — Campañel — 1862 — Art. Anónimo — pag. 7.
ESTASE IMPRENTANDO
OS NENOS - Contos por Filgueira Valverde
(EDICIÓNS LAR)
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716825.xml
Augas bicarbonatado-sódicas de
MONDARIZ
FONTES DE GÁNDARA e TRONCOSO
Propiedade dos FILLOS DE PEINADOR
MONDARIZ—BALNEARIO está situado a 35 quilómetros de Vigo e a 20 das estacións de Porriño e Salvatierra de Miño
O Hotel do Estabrecimento está aberto do 1.º de Mayo a 31 de Octubre
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/11571685.xml
BOLETIN MENSUAL DA CULTURA GALEGA
Ano VI ★ Ourense 15 de Setembro 1925 ★ Núm.21
FALARES MIÑOTOS
Da silva os copreiros,
catadores de viño,
son todos moceiros
«nlem e aquem Miño.»
Me chamaron emigrante
e houbo ingano no falar,
que non din en vida allea
ó ficar en Portugal.
N'era outra que a do Miño,
no meu chao de Galicia,
a vidiña que atopei
que por sempre foi xa miña.
Baixa o Támega ourensán,
regando de Chaves terras,
a topar do Douro as vides
com'as augas onda Régua.
Auga crara do río Lima,
eu catala ben quixer,
recordando que a bebera
na Galicia de onde ven.
D'outro Lethes é ribeira
da que din, n-un mal dizer,
que non sendo pra esquecida
ela é causa do esquecer.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716814.xml
NÓS e de escultura popular que hacha o seu mais outo grado de expresión nos cruceiros e nas fontes monumentaes; con lodo, e ainda tratandose de un lixeirísimo e superficial faladuria a que hoxe facemos pra intresar ós meus compańeiros do «Seminario» nas cousas que son ouxeto de istes apuntes, non-as darel elqui. A Condesa de Pardo Bazán deixounos n-un imperdoabel pulo satírico, descripzón doada dos primeiros (1) e dos outros ben nos poderia falar o Castelao con verbas atelgadas de enxebrismo e amor ó noso.
zas da beiramar onde a tal devozón esparéxese antre os dous elementos e onde os cultivos das legumiosas non elsixe, como fan os grans, depósitos pra a sua garda. E nas terras mariñeiras non son grandes as estensions adicadas ó cultivo dos cereaes.
Os hórreos mals probes hachelnos, pols, nas costas da Galiza pol-as razóns devanditas. O de mais outo senso mistico vino en Naron perto do Ferrol; non embargante ser mol pequeno era —cousa única— de catro augas, en cada ángulo i-en cada seu vérlice sostiña un cális con catro eravos na cunca o no medio da aresta do cuio, antre os cálices dos vérlices, unha crus. Nas veciñanzas de Belanzos e nas freguesías que van todo ó longo da estrada de ista cidade ó Meson do Vento ouservelnos ornamentados de xeito unánime con ri-
A industria dos picheleiros, dos latoeiros, dos alfareiros, dos ferreiros etc, gárdanos moitas sorpresas pra cando as estudemos debida-
CARAVILLAS: BASES - X A M
cos ostensoiros de madeira, repersentazón do misterio eucaristico, lembranza tal ves do que figura no escudo de Galiza e que aparecendo tanto nos edifícios públicos de aquela antiga vila chegou a ferir a imaxinazón campesía. Nos arredores de Padrón —Lestrove, Dodro... — teñen fastuosos reloxes do sol na dianleira de pedra de gran, con reminiscenzas barrocas nas volutas que os encoadran.
Poderíase facer un estudo dos piornos por rexións ben caracterizadas drento da nosa Terra.
Pintanse os hórreos coadricuando os paramentos estertores l-enchendo logo ises coadrados de roxo, verde e branco principalmentes. De ises coadrados fanse tamén triángulos axeitandose os córes con diversas combinazóns.
Teno recollidas novas dos pefos de ánimas
A industria da ferreiria abrangue ouxetos de moita curiosidade: petadores, cataventos, pechaduras, cravos ou bitoques, caravillas etcetera.
Tiveron sona n-outrora as ferreirias galegas;
(1) Emilia Pardo Bazán — De mi tierra, pax. 36 e seguintes.
(2) Rocha Peixoto, Iluminasao popular na revista PORTUGALIA, vol. II, pax. 36 e seguintes.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716818.xml
A EDADE DO FERRO NA GALIZA
(Proseguimento)
Esta expedición de Decimo Junio Bruto, que mais foi razzia pasaxeira que guerra de conquista e d'estabrecimento duradeiro, e que non alcanzou mais qu'as terras do Sul da Galiza, si ben sirveu pra descobrila, non deu un coñecimento esauto d'ela nin a abríu por inteiro ó comercio e trato dos extrangeiros, y-asi as noticias recollidas por Polibio de Megalópolis que por aquil entón atopábase diante de Numancia formando parte do séquito de Scipion Emiliano, debían distar mucho de ser craras e concretas. A obra d'aquil historiador perdeuse na sua mor parte e no que d'ela nos resta, fala algunhas veces da Lusitania, mais nin unha soila vez nomea a Galiza, sendo moi posibre qu'as idelas de Strabon en col da extensión dos Lusitanosdeic'ó Cantábrico, teñan un orige polibiano.
Nos comenzos do século —1, Artemidoro d'Efeso e Posidonio d'Apamea visitan a Península, e dos seus libros tira Strabon os datos relativos á riqueza mineira do noso chan. Car'o ano —70, Asclepiades de Mirlea reside na Turdetania onde s'adicou ó enseño da retórica, e deixa na sua Periégeses, unha descripción do país encontrando en todas partes huellas de los héroes griegos y helenizando los nombres de lugar ibéricos, ó decir do Profesor Schulten, (1).
No mesmo século, os exércitos romanos siguen facendo incursións na Galiza. En —93, Publio Licinio Craso chega hastras Cassitérides; en —74 ou —75, Perperna o lugartenente de Sertorio, penetra novamente no territorio dos Calecos, y-en —61 ou —60, Julio César avista en Brigantium o mar Cantábrico. Pasadal-as guerras civis Octavio Augusto, dono e señor do imperio, afoga a derradeira resistencia de Cántabros, Astures e Galaicos, y-a nosa terra é sometida ó poder de Roma, vendo logo o seu chan cruzado por camiños, abandol-os castros y-as cilanias, y-esproladal-as suas minas pol-a mau dos vencedores.
De todas estas loitas da conquista romana, queda lembranza nas obras d'Appiano, Veleyo Paterculo, Floro, Dion Casio, Plutarco e nos Epítomes de Tito Livio, especialmente no d'Oxyrhincus, e miudas referencias en Julio Obsequens y-en Valerio Máximo: pero istes autores atenderon mais nas suas historias os feltos guerreiros dos generás e soldados de Roma que non ás maneiras de ser e de vivir dos povos con quen combatiran, y-asi sollo atopamos n-elas de tarde en tarde algunha noticía com'a do paso do Limia ou a dos funerás de Viriato que teñan ou poidan ter certa relación co-a etnografía dos antigos Galegos, en col da cual poucas informacións teríamos no día, si Strabon, escritor grego d'Amasia que morreu no reinado de Tiberio, non houbera recollido nas páginas da sua Geográfica todo o que n-aquiles tempos se sabia d'iste arredado corruncho do Imperio Romano. Iste insigne geógrafo, gardador da tradición estoica deu mals fino na sua obra ós feitos humanos, usos, costumes, religión, etc. qu'ós accidentes topográficos, e gracias a elo, sabemos hoxe cales eran as prauticas adiviñatorias, os sacrifizos, o trage, o geito de combalir, os alimentos, as bebidas y-os oujetos de comercio das nosas tribus prerromanas. Craro está que semellantes informacións non teñen unha precisión ausoluta e que Strabon, que fomou ben cousas dos libros de Polibio, Posidonio, Artemidoro y-Asclepiades, cai ás veces en erros de consideración. Confunde os povos da Galiza cos Lusitanos; atribuie idénticos costumes a todel-as tribus do N e do W da Península; acollas fantasías troyanas d'Asclepiades, mais danos en troques unha sensación de vida e d'humanidade que non volvemos alcontrar en ningún dos escritores antigos que con mais ou menos extensión s'ocuparon da nosa terra.
D'iste mesmo século I da nosa era, o mais fecundo en referencias en col da Galiza, son a Biblioteca de Diodoro Sículo, o Situ Orbis de Pomponio Mela, a Historia universal de Trogo.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716826.xml
Sastrería CRECENTE IRMANS
A MILLOR DE GALICIA
REAL, 28 -1.º TELÉFONO 180
A CRUÑA
F. ROMÁN E SACO
DROGUERIA E FARMACIA
Pereira, 19 Teléfono 28
OURENSE
DISPONIBRE
LEA VOSTEDE A NOVELA MENSUAL
SUSCRIPCIÓN A 6 NÚMEROS 1'60 PESETAS
Administración e imprenta REAL, 36 1.º A CRUÑA
https://biblioteca.galiciana.gal/es/catalogo_imagenes/descargarAlto.do?path=1157168&posicion=1
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716813.xml
NOS
dos vales tranquios e o can montañés, é o que millor compón na paisaxe galega. As estilizazons de pombas vense substituídas na banda de Lugo por unha laxe de pizarra horizontal riba da que se pon unha pedra estirricada a modo de almea.
a facer inventariará os momienios que o arie rural nos deixe; e de aquela os piornos terán de seren aprezados no que cada un val.
De eles coida Frankowski que son a supervivencia dos palafitos protohistóricos e velaiquí tendes outro exemplo da relación íntema desta arte co dos aborixens. En Galiza os piornos a diferenza dos de Asturias que caseque non levan adorno nengún, compon a seazón mais variada e rica en manifestazóns artísticas. Pode decirse que somentes hai un alivio que se repete moltas veces, a crus. A crus fica sempre no lugar mas visibre do hórreo presidindo e gardando os productos que el encerra. «Molias vegadas, di Euxenius Frankowski, vese encol dos hórreos galegos unha crus...»
Nos tellados a catro augas vin grandes froles nos vértices en Ordes (A Coruña) froles, de terra cocida moi abertas.
As pombas estilizadas fanse estensivas ás chemineias colocando ou ben dúas unha frente da outra, nas bandas opostas, ou catro cada pomba no seu ángulo: teño apunte de unha en Valdoviño (Ferrol) onde as pombas millor que estilizazons eran toscas esculturas. As chemineias de Lugo seguen o tipo de laxa e almea observado nos tellados.
«¿Qué siñificación poden ter istes adora os?
CARAVILLAS: BASES - G A K
Pro o sistema decorativo que se adotia de pór nas chemineias é o de, a xeito de pináculos nas esquinas, ouxetos de barro: cuncas, potes, xerros, canecos e outros. A mole da chemineia gana moito con iste adilamento.
Na faciana dos casas de certa importancia drentro dos lindeiros da aldea óllanse pinturas xeométricas, pol-o común estrelas; ou releves xocosos unhas vegadas - monifates, carantoñas - relixiosos outros, figuras da pasión: a mais vista é a do Descendemento ou a das Angurias - dos que compren estudos.
A carón da casa fican os hórreos ou piornos. A área por eles abarcada constitúe un les suro solerrado ainda do arte popular. Eu penso que ten de chegar un tempo no que o labor do persoal empregado no noso museo etnográfico
Pra o labrego galego o hórreo é un edificio tan sagrado como a igrexa pois que o coida e o enxolela tomando os motivos das construzóns do lempro+ (1) N-iste parágrafo resume dito investigador seu pensamento en col dos hórreos galegos. Pásmese él de que teñan ade» mais campaifias, torres e carillóns pequeneiros. cousas que pra min non son mais que manifestazóns do misticismo panteísta do noso pobo que fai ouxeto de misteriosa e calada ademirazon os lugares onde se gardan os pro» dutos da Terra - Nai. Eu leño observado que ises símbolos relixosos dos hórreos vanse esvaindo hastra desparescer de todo nas veciñan-
(0) Eugeniusz Frankowski - Hórreos y Palafitos de la Península Ibérica, pax. 26 e 27.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716817.xml
NOS
caravilla e petador que abonda igualmentes en toda Galiza. Os XIII, XIV e XV son tipos soltos de diversos lugares.
Anque a dozura de liñas das manicelas, n-unha materia tan pouco doada como o ferro marca un perfeizoado senso artístico, onde iste se manifesta mais craramentes é nas bases.
Dou algúns dibuxos en col dos que son de-
Ouro, no lugar da Laxe - Vilagarcia - ; o da Q do de Quintandona no mesmo Concello. O mais notabel é o da G por ser o único eixemprar repuxado que conezo. O Q mede vintedous centímetros, a manicela fica traballada en espiral e na parte baixa ten incrustada unha estrela; é curiosa tamén a súa figura de volvoreta ou de dous corazóns xunguidos fortemente pol-o vértice.
CARAVILLAS: - DETALLES
mals as espricazóns. A inxenuidade campesia adrezounos con corazóns e calados onde se podería adiviñar a man que tece rendas solils choutando tolamentes os dedos riba da almofada pinchada por milleiros de alfinetes. Os sinalados dende o D hastra o N Incrusive son da freguesía de Fornelos da Ribeira; o da O da de Pesqueiras - Salvaterra - o da P da casa do
Na lámina S van detalles dos nós das caravillas. Intresa o pirmeiro de eles que repesentala un cruceiro con plaña e tudo.
Os apuntes meus van de remate. Poñamos todos de manifesto a i-alma da Raza: oremos et laboremus.
F. BOUZA BREY
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/11571688.xml
Cántigas d'El-Rey Sabio localizadas en Galicia
SAN ERO DE ARMENTEIRA
(DE UN TRABALLO LIDO NO SEMINARIO DE ESTUDOS GALEGOS A 24 DO MES DE SANTOS DO 1924 ENCOL DAS *FONTES E DERIVACIÓN DA CÁNTIGA CIII.)
O libro foral, enorden XIII, do Mosteiro da Armenteira (1), esquírto no 1624 por Fr. Basilio Duarte, Prior e Arquivista do dito Mosteiro, conta que don Ero, Señor da Armenteira onde tina o seu pázo, e moi principal cabaleiro de outo paraio e nobre aleufia, lógo estudár artes liberales, tomar a carreira das armas e casár cun-ha dona da sua condición arredouse do mundo pra vivir nun-ha ermida de Castróbe. Mais tarde pideo a San Bernárdo monxes da sua orde, pra faguér fundaceón, sendolle concedidos cairo cando os de Claraval viñeron á nosa terra. No 1180 foi Don Ero nomeado abade, erguendo a belida elrexa da Nosa Dona, e gozando do seu cargo astra o 1176 en que nun bo día saindo a dar un borde, na serán, sentado pe dun arbre, ouzou cantár lan maiñamentes un paxáro que ficou *dormido el cuerpo mientras el alma gozába los deleites de la gloria, que por señál de los que por su virtud le tenía gardádos quiso Dios darle a gustár. Os monxes procuráronno en todol-os arredóres, puxénose en oraceón e fixéno rogaceons. Don Ero non aparesceo hastra o 1376 en que ispindose do sono tornou ó mosteiro. Destoncias era abáde Don Fr. Alónso e quixo delxárlle de novo seu cargo mais Don Ero non o quixo coller. Non se sábe cándo morreo rin onde está seo sarlégo. O Calendario Cisterciense o célebra como Santo no 30 de Agosto, e quizais fose soterrado no Capitulo ou na Eirexa. Iñóranse os seus milagres anque xa é moi grande o que fixo na sua vida.
Moltas vegádas, especialmente baixo o frienio de Fr. Matias de Peralta procuráron o corpo santo do seo pirmeiro abáde, mais se non poldo topáre *porque no debe ser llegado el tiempo en que nuestro Señór tiene determinado se descúbran y manifiesten sus sagrados huesos, para ser venerádos y honrrádos de sus hijos y devotoss.
Fral Basilio Duarte remáta dicindo que deste Santo *quien dio mejór noticia fue el P. Fray Bernárdo Cardillo de Villalpándo, cronista del
(1) *Comienza el libro foral en orden XIII y primeramente la fundación, Instituto y Abades de este monasterio de Nuestra Señora de Armenteira. Moxe está iste libro en poder de D. Xosé González Fragas, Abogado de Cambados. Debo a noticia del meo mestre ao Dr. Cotarelo.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716815.xml
NÓS
vilas coma Pontevedra tiñan por elas bo medio de vida; a cantidade de xacimentos de mineral de ferro en esprotazén dende tempos recuados era moita (1). No século XVI decía o Licenzado Molina:
También herrerias que es loa en Vizcaya aquí las tenemos y muchas de sobra. (2)
Os petadores galegos mals espallados son os de estilizazóns de animais, lagartos e caba» los teño visto. Tamén son abundantes os de unha ou duas espirals ou volutas.
En pechaduras cada pazo e cada casa antiga de señorio garda infinida variedade. Vin na freguesía de Lantaño, na porta interior de un pazo do século XVIII unha ca figura de un paxariño en vó ouservado dende o chan e mol ben resolto con arle cheo de inxenuidade e graza. En Sant-lago eisiste un fermoso tipo
son liñares e incisos. Nos segundos hal verdadelros enredos de forxa. Os que conserva o eonvento de Vistalegre de Villagarcia- 6$ XVIl- son de lina mol superlor ós que. idénticos, aparescen calalogados no Museu Machíado de Castro de Coimbra como da m ma data e da «Serralheria de Toledo» (1). En Santiago son de toda mañificenza os do Hos plial de S. Roque, formados por unha crus po» tenzada que ten inscrita unha concha de vielra, así como os de moltas casas particulars.
Pasando sen mentar as veletas ou calaventos dos que tantas fermosas lemos dexergado, entremos de cheo n-aquela manifestazén da nosa ferreiria que é principal ouxeto de istes apuntes sinxelos e cativos,
CARAVILLAS: BASES — N a O
predomifiante: águia bicéfala que leva antro as testas ás veces a crus xacobea ~casa do Deán- ás veces a polenzada de don Diego de Muros -Hespital Real- (3) En Astorga ollel o mesmo tipo sin as devanditas cruces, en troques levaban as águias no bico ponliñas de carballo e de loureiro. Tal vez sexan de construzón galega.
A caravilla é un producto rural tipicamente galego.
A verba caravilla do latin clavícula (chaviña) distingue a unha pechadura empregada nos portelos e nas cancelas das casas rurals da Galiza. Fica constituida por unha palanca angular de primeiro grado e consta de manicela base e brazo como órgaos principaes. A verba caravilla esquirbenna os tres diczonarios gale gos con A definindo o ouxeto o mais antigo de eles, o de Rodríguez como «clavija, pedazo pequeño de hierro para cerrar una puerta. especie de pasador»; o de Cuveiro como «clavila sea de madera o de hierro y hasira en for» ma de pasador»; o de Valladares dí que é «clavija, pedazo de hierro con gancho de saca y pon». A definizón de Cuveiro paréceme a mais
Dos cravos temos elxemprares espréndidos dinos de figurar en calisquera coleizón. Conven difrenzar os dos portalóns campesios e os dos edifizos vilegos. Os primeiros están dis. postos en liñas paralelas e os seus adornos
(1) Na sala XVIII do dito Museu destiñada a ferros.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716811.xml
NÓS
nosa independenza artística da que xa começan a se decalaren os homes da meseta. O crítico Alcántara dinos que na Hespaña compre sinalar a procedenza dos artistas e fala da incomprensión recíproca dos artistas do Norte e do Sul e de outro fato de cousas por iste xeito (2). Mais si esta difrenza se espalla no arte erudito, ¿qué non fen de pasar no popular, xa que pol-a incomunicazón, pol-o arredamento espiritual do home da campia - lugar de des- enrolo de iste arte - as influenzas chegan esvaídas e os caracteres acúsanse mais fonda- mentes? A nós os galegos compre erguer o sin infruxos alleos como os imperios precolombinos das Américas - concruiremos que, cas reservas necesáreas podérase adiviñar o arte dos primeiros poboadores de un peis a trasparenza do arte popular da actualidade. A iste respecto citarei a tradición viva antre a poboazón rural miñota de que os repinicados xugos dos bois, culos dibuxos xeométricos si ben mais fastuosos son tan semellantes os de Galiza teñen ditos adornos tomados das pedras das citanias portuguesas e mais en particular da pedra fermosa da Citania de Briteiros conservada no Museu Martins Sarmento de
CARAVILLAS: MANICELAS
veu do santuario da nosa própia i-alma e com- temprar telmosa e sereamentes seu misléreo. Pra min boa parle do intrés do arte popular acouga na circunsianza da relazón que garda co dos aborixens. Si consideramos que o arte popular é mais que nada unha tradición, que o pobo non crea senón en canto fai evolucioar o primitivo modelo-cousa confirmada pol-as ouservazons de pobos aislados, autodidactos,
Asturiano, Mitos, Supersticiones, costumbres... Madrid MCMXXII. -- pax. 153.
(2) Francisco Alcántara. -- La vida artística. Las esculturas de Orduña en el Salón del Museo Moderno. Artigo «El Sol». -- 29 -- XII -- 93.
Guimaraes (3). Os xugos dos bois galegos levan as mais das vegadas un ou mais círculos nos que se Inscribe unha estrela de seis pinchos en releve; xustamentes como a pedra esculpida topada por Cuevillas na citanea de San Cibrán das Las (4) e como o remate de torques conservado pol-o señor Branco Cice-
(3) Manifestado 5 autor por D. Xavier Ozores a quen llo comunicou o Conde de Vilas -- Boss.
(4) Vex. P. L. Cuevillas. -- O Castro «A Cidade» de San Cibrán de Las. -- Sección arqueológica da revista NOS -- Nú- maro; 10€ A Citania do monte «A Cidade en San Ciprian das Las, no Boletín da R. Academia galega, números 164, 168, 166, 167, 168 e 169.
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716823.xml
NÓS
eu escapin a correr
e no medio do camiño
atopei un cabuxiño
e peguinlle unha patada
e fixo meeeeeeeecececeeeeeee...
Recollido en Ponte-Cesures por F. Bouza Brey. Hai versións publicadas diferenciándose bastante de clas a presente que ten a particularidade de usar a forma dialectal das Rias Baixas que abrangue, como pode verse, unha zona interior estensa.
Conto
— Pico, pico, mazarico
quen che dou tamaño pico.
— Doumo Dios e os meus pecados
para picar nos carballos.
Eu piquei e repliquei
e graiños encontrei.
Leveinos ao muiño,
o muiño a moer,
os raliños a comer
e collin un pol-o rabo
e leveino ao mercado
e vendin cen réas por bocado;
marchei por unha corredoira toria
alopei unha craba morta,
saquellle unha corna
e púxeme a tocar n-ela
toquei e toquei e volvín a tocar
e viñeron os ladróns
e sacaronme os calzós
e collin a corna e púxenme a tocar
e decía así:
Sebastianciño,
e vós vide aquí
que sete ladróns
me teñen preso aquí
A craba negra
e mais a verdegada
están n-unha caldeira
facendo unha guisada.
Recollido en Senra, concello de Oroso, A Coruña, por Ramón Martínez López. do S. de Estudos Galegos. Esta versión é parecida a publicada por Murguía (Historia de Galicia. - 1ª edición. — pax 577). A primeira é mais imitante a publicada por Bailesteros (Cancionero popular gallego. - Tº II. - pax 187).
As verbas de San Xoan rotomadas
En Tenoiro - Cotobade - dicense estas verbas con certo adilamento final que redondea a versión mais completa das publicadas arastora. (Amador Montenegro Saavedra. - Boletín de la Real Academia Gallega. Número 103. - pax. 154):
As trece, trece raiñas do Sol
onde estourou o demo maor
e os que andan ao redor
e sinón estourou estourará;
arreda Barrabás
que comigo nunca entrarás
nin por diante nin por detrás,
nin de noite nin de día
nin no fin da miña vida;
pol-a gracia de Dios e da Virxen María
un padre-nuestro e un ave-maria.
Tamén a entremedian dimpols de invocar *casa santa de Xerusalén: un engadido que parece de outra oración sin concesión algunha ca presente. Véxase: é simplemente
Bueno Dios, bueno bombre,
bueno santo de mi nombre.
que parez importado modernamentes de outra
castelán tal vez semellante, como o xogo de
prendas, menzoado por Montenegro Saavedra,
de Zafra, provincia de Badaxoz (Biblioteca
de Tradiciones populares. - Tº II - pax 180)
Recollido por
F. BOUZA BREY
AXIÑA APARECERÁ
OS HOMES ALBUM POR CASTELAO
(EDICIÓN LAR)
https://galsem-services.galiciana.gal/doclinks/31/31c8/31c81449-fa59-4dae-ad5a-5686963a6e17/115716812.xml
8
rón (1). Pode haber elquí a razón do mínimo esforzo que axude a ista semellanza posto que a estrela ou rosa esapétala conséguese divindo a circunferencia en seis partes iguais co mesmo radio. Véxanse emporiso outros eixempros.
Non dúbida un istante Leite de Vasconcellos en ler a boneca que aparece nas cociñas do Alemtexo como unha supervivencia do "Lar amiliaris" (2) nin dubida cando asegura que os amuletos lusitano-romanos... perduran intactos; a "bulla" é á "medalhinhas", a "nómina" ou "saquinho" que encerra substancias de virtude; o "lacium" tornou-se un amuleto duplo que se usa na Estremadura, composto de unha figa e de un cornicho; a "lúnula" é a
CARAVILLAS: BASES - C A F
"meia-lúa" trazida polos meninos ou suspensa na testa ou ao pescoço dos animais de tracción e carga" (3). Istas verbas ben se poden aplicar á nosa Galiza onde os colmelos de porco engarzados en prata, as manciñas ou figas de cibeche e coral son de corrente uso. Pareceume velas na colección dos Sres. Peinador en Mondariz; no noso poder andan algunhas deste xeito con mais anacos informes de marfín
(1) Vex. Xesús Carro: La Orfebrería pre-romana y el tesoro de Castro Recouso conferencia dada no Círculo de Artesanos d-A Crete e na Casa Social de Sant-lago.
Topel a estrela de seis pinchos na plaña de un cruceiro do adro da elrexa parroquial de Tenreiro — Cótobade — acompañada da de cinco pinchos de un só trazo que por ali chaman o risco de Salomón e falso pra se afastar de Santa Compaña ou dos maos espíritos. Malino se lle atribuír virtude máxica ou si será resto do culto sabélico na Galiza.
(2) J. Leite de Vasconcellos. — Religiões da Lusitania, vol. III, pax. 97.
(3) OS. cit., pax. 876
NOS e ágata no seu encaixamento de metais preciosos. Pra existencia na actualidade de tipos de casa derivados dos de tempos prehistóricos véxanse os estudos de outro interés en col das casas do Cebreiro por Anxel del Castillo (1). Con Yeats temos de dicir, pois, que o arte popular é a mais antiga das aristocracias do pensamento: pra il sexa a nosa maior venerazón.
O ISTINTO ARTISTICO NO POBO GALEGO
Ten o pobo de Galiza, unha pinga de arte sempre pra deitar nos lugares todos que atraviesa, nas manifestazons varias da sua actividade. No mais recollido recuncho da sua
meia-lúa trazida polos meninos ou suspensa na testa ou ao pescoço dos animais de tracción e carga. Istas verbas ben se poden aplicar á nosa Galiza onde os colmelos de porco engarzados en prata, as manciñas ou figas de cibeche e coral son de corrente uso. Pareceume velas na colección dos Sres. Peinador en Mondariz; no noso poder andan algunhas deste xeito con mais anacos informes de marfín
(1) Vex. Xesús Carro: La Orfebrería pre-romana y el tesoro de Castro Recouso conferencia dada no Círculo de Artesanos d-A Crete e na Casa Social de Sant-lago.
Topel a estrela de seis pinchos na plaña de un cruceiro do adro da elrexa parroquial de Tenreiro — Cótobade — acompañada da de cinco pinchos de un só trazo que por ali chaman o risco de Salomón e falso pra se afastar de Santa Compaña ou dos maos espíritos. Malino se lle atribuír virtude máxica ou si será resto do culto sabélico na Galiza.
(2) J. Leite de Vasconcellos. — Religiões da Lusitania, vol. III, pax. 97.
(3) OS. cit., pax. 876
NOS e ágata no seu encaixamento de metais preciosos. Pra existencia na actualidade de tipos de casa derivados dos de tempos prehistóricos véxanse os estudos de outro interés en col das casas do Cebreiro por Anxel del Castillo (1). Con Yeats temos de dicir, pois, que o arte popular é a mais antiga das aristocracias do pensamento: pra il sexa a nosa maior venerazón.
O ISTINTO ARTISTICO NO POBO GALEGO
Ten o pobo de Galiza, unha pinga de arte sempre pra deitar nos lugares todos que atraviesa, nas manifestazons varias da sua actividade. No mais recollido recuncho da sua